Po zakończeniu II wojny światowej władze komunistyczne były niechętne odbudowie Zamku Królewskiego. Zdecydowano się na to dopiero w 1971 r.
Budowa zegara
Od razu po podjęciu tej decyzji zegarmistrze warszawscy społecznie rozpoczęli prace nad wykonaniem nowego zegara wieżowego. Należy dodać, że z głównego mechanizmu przedwojennego zegara nie przetrwał żaden element. Co więcej, wobec braku jakiejkolwiek jego dokumentacji, nie było możliwe jego wierne zrekonstruowanie.
Nowy mechanizm wykonał zespół członków Cechu Złotników, Zegarmistrzów, Optyków, Grawerów i Brązowników m.st. Warszawy, pracujący pod kierunkiem mistrzów zegarmistrzowskich: Władysława Zaleskiego i Eugeniusza Wójcika.
Zamek Królewski w Warszawie z widoczną Wieżą Zygmuntowską. Fot. Antoni Snawadzki, 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Konstruktorem mechanizmu nowego zegara był Marek Górski, który współpracował z prof. dr. hab. Zdzisławem Mrugalskim z Politechniki Warszawskiej. Dwa dzwony zegarowe do wybijania godzin i kwadransów wykonał ludwisarz z Węgrowa Antoni Kruszewski razem z synami Adamem i Andrzejem.
Zegar na Wieży Zygmuntowskiej ma cztery tarcze. Zostały na nich zamocowane złocone okręgi, w których umieszczono – także złocone – rzymskie cyfry. W centrum każdej z tarcz znajduje się wizerunek słońca, które na każdą stronę świata prezentuje inną minę: smutek, obojętność, radość, uśmiech.
Płonący Zamek Królewski w Warszawie, 17 września 1939 r. (domena publiczna)
Zniszczony front i Wieża Zygmuntowska spalonego Zamku Królewskiego. Fot. Antoni Snawadzki, 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Zniszczone zachodnie i północne skrzydła Zamku Królewskiego w Warszawie. Widoczna wypalona Wieża Zygmuntowska. Fot. Henryk Śmigacz, 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Ruiny Zamku Królewskiego, widok od strony placu Zamkowego, czerwiec 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Wskazówki zamkowego zegara drgnęły…
Uruchomienie zegara w lipcu 1974 r. wieńczyło pierwszy etap odbudowy zamku, będącym wówczas w stanie surowym. Nowy zegar był też pierwszym całkowicie ukończonym i działającym urządzeniem w odbudowywanym gmachu.
Grzegorz Łubczyk na łamach „Sztandaru Młodych” tak relacjonował to wydarzenie:
„Wskazówki zamkowego zegara drgnęły. Po 35 latach! Nikt nie kryje wzruszenia. A po chwili – burza oklasków: dla decyzji o odbudowie, dla budowniczych za 42 miesiące ich niełatwej pracy. Orkiestra reprezentacyjna Wojska Polskiego gra hymn. Na maszt Wieży Grodzkiej wędruje biało-czerwona flaga”1.
Odbudowa Zamku Królewskiego. Fot. Zbyszko Siemaszko, 1974 r. (fot. z zasobu NAC)
Zamek Królewski z Wieżą Zygmuntowską, widok współczesny od strony placu Zamkowego. Fot. Wojciech Kujawa
Zegar na Wieży Zygmuntowskiej, widok współczesny od strony placu Zamkowego. Fot. Wojciech Kujawa
* * *
W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się liczne fotografie przedstawiające Zamek Królewski w Warszawie – niemego świadka wielu, zarówno radosnych, jak i tragicznych wydarzeń historii Polski. Dzięki nim możemy prześledzić dzieje tej niezwykłej budowli w XX w.: siedziby Prezydenta RP w okresie międzywojennym, zniszczonej w trakcie bezwzględnej niemieckiej okupacji i działań wojennych, a następnie odbudowanej dzięki dążeniom, wytrwałości i ofiarności społeczeństwa.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
1 Cyt. za: Z. Mrugalski, „Zegar na wieży Zamku Królewskiego w Warszawie – po 35 latach: wspomnienia uczestnika prac nad restytucją zegara w latach 1972–1974”, „Kronika Zamkowa” 2010, nr 1–2, s. 167.
