Według oficjalnej narracji tego dnia – 22 lipca 1944 r. – w zajętym przez Armię Czerwoną po przekroczeniu Bugu Chełmie powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który wydał odezwę do narodu polskiego.
Kłamstwo założycielskie
W rzeczywistości PKWN powstał pod kuratelą Stalina 21 lipca w Moskwie z przekształcenia Delegatury Krajowej Rady Narodowej dla Terenów Wyzwolonych, skupiającej polskich komunistów ze Związku Patriotów Polskich, przebywających w ZSRS, i przedstawicieli KRN – samozwańczego parlamentu powstałego na bazie Polskiej Partii Robotniczej – z kraju.
22 lipca 1944 r. radio moskiewskie podało komunikat o powstaniu PKWN i ogłosiło treść „Manifestu PKWN do narodu polskiego”. Z moskiewskiej drukarni wyszła również pierwsza drukowana wersja manifestu.
Na czele PKWN stanął Edward Osóbka-Morawski, wiceprzewodniczącymi zostali: Wanda Wasilewska i Andrzej Witos, z ważniejszych zaś resortów resort obrony objął Michał Rola-Żymierski, a resort bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz.
22 lipca 1944 r. radio moskiewskie podało komunikat o powstaniu PKWN i ogłosiło treść „Manifestu PKWN do narodu polskiego”. Z moskiewskiej drukarni wyszła również pierwsza drukowana wersja manifestu.
Manifest i pierwsze dekrety PKWN, lipiec 1944 r. (z zasobu IPN)
Skład PKWN, lipiec 1944 r. (z zasobu IPN)
Uzurpacja
Manifest, obok datowanego na 21 lipca 1944 r. w Warszawie dekretu KRN o utworzeniu PKWN i podaniu jego składu, a także kolejnych postanowień KRN, w swej głównej treści legitymizował powstanie PKWN przed polskim społeczeństwem, twierdząc, iż „Krajowa Rada Narodowa, powołana przez walczący naród, jest jedynym legalnym źródłem władzy w Polsce”, natomiast
„Emigracyjny »rząd« w Londynie i jego delegatura w Kraju jest władzą samozwańczą, władzą nielegalną”.
Następnie manifest m.in. wzywał do walki z Niemcami u boku Armii Czerwonej, zapowiadał ścisły sojusz ze Związkiem Sowieckim, odbudowę kraju i przeprowadzenie szeregu reform społecznych, w tym reformy rolnej, oraz nabytki terytorialne kosztem Niemiec.
Manifest nie odnosił się natomiast do polskiej granicy wschodniej ustalonej przez traktat ryski, a jedynie stwierdzał, że „w drodze wzajemnego porozumienia” powinna ona być uregulowana
„zgodnie z zasadą: ziemie polskie – Polsce, ziemie ukraińskie, białoruskie i litewskie – Radzieckiej Ukrainie, Białorusi i Litwie”,
a więc de facto na podstawie kryteriów etnicznych. Pobrzmiewała już w nim zapowiedź zmian granic z korzyścią dla Związku Sowieckiego.
W okresie Polski „ludowej” 22 lipca był najważniejszym dniem w kalendarzu. Świętem państwowym (i dniem wolnym od pracy) ustanowiono go ustawą KRN w dniu 22 lipca 1945 r.
27 lipca 1944 r. w Moskwie przedstawiciele PKWN w tajnym porozumieniu z ZSRS ustalili wschodnią granicę RP na linii Curzona i zrzekli się w imieniu Polski na jego rzecz Kresów Wschodnich.
Od 1 sierpnia 1944 r. siedzibą PKWN stał się Lublin, będący pierwszym dużym polskim miastem położonym na zachód od linii Curzona.
Obchody Narodowego Święta Odrodzenia Polski (22 Lipca) w Dziwnowie. Dziwnów, 22 lipca 1950 r. (fot. z zasobu IPN)
XXV-lecie Polski Ludowej. Przemarsz pododdziałów Centrum Szkolenia WSW z okazji Narodowego Święta Odrodzenia Polski (22 Lipca) na placu Defilad w Warszawie. Warszawa, 22 lipca 1969 r. (fot. z zasobu IPN)
Propagandowa odbitka fotograficzna przygotowana na Narodowe Święto Odrodzenia Polski, wykorzystana prawdopodobnie na wystawie resortowej o historii ruchu socjalistycznego i komunizmu (fot. z zasobu IPN)
Najważniejszy dzień w państwie
W okresie Polski „ludowej” 22 lipca był najważniejszym dniem w kalendarzu. Świętem państwowym (i dniem wolnym od pracy) ustanowiono go ustawą KRN w dniu 22 lipca 1945 r., czyli rok po obwieszczeniu Manifestu PKWN.
Tego dnia uroczyście oddawano do użytku znaczące obiekty. W Warszawie były to m.in.: odbudowany most księcia Józefa Poniatowskiego (1946), Trasa W-Z (1949), Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (1950), Pałac Kultury i Nauki oraz Stadion Dziesięciolecia (1955) czy też Trasa Łazienkowska (1974).
Komunistyczne święto zostało zniesione w 1990 r.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
