Wówczas nie posiadano jeszcze uporządkowanej wiedzy na ten temat i nieznana była skala tragedii. Zanim informacja o ofiarach obławy dotarła do oficjalnego obiegu, była przechowywana w tradycji ustnej.

Nasi bracia i ojcowie pomordowani bestialsko przez Sowietów i UB…

Wielokrotnie w literaturze oraz w filmach był wspominany Stefan Myszczyński z Dworczyska, którego trzej bracia i ojczym zginęli w obławie. Myszczyńskiemu przyśnił się brat (w innej wersji Matka Boska) i powiedział, że ma kopać w lesie, przy drodze z Gib do Rygola.

Wówczas rozpoczęto prywatne poszukiwania ofiar, w wyniku których znaleziono ciała na 8 kilometrze drogi, w uroczysku Wielki Bór:

Wkrótce prokurator Waldemar Monkiewicz z Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku rozpoczął ekshumację. Podczas jej prowadzenia w Gibach, latem 1987 r., ludzie odwiedzający miejsce spontanicznie przynosili kwiaty i drewniane krzyżyki, jako znak upamiętnienia, a zarazem chrześcijański symbol sakralizacji przestrzeni. Pierwsze formy upamiętnienia były skromne, wręcz siermiężne, jak tablica na świerku – kawałek dykty z odręcznym, ołówkowym napisem:

Oryginalną formą upamiętnienia był także, przypięty do drzewa i oprawiony w bordowe okładki, Notes pamiątkowy odwiedzających, z wieloma wpisami osób przybywających z Polski i ze świata (obecnie w zbiorach Archiwum IPN w Białymstoku).

Przełom przyniosło zawiązanie się Obywatelskiego Komitetu Poszukiwań Ofiar Zaginionych w Lipcu 1945 r. Ta organizacja powstała spontanicznie w Suwałkach, wkrótce po akcji ekshumacyjnej, prowadzonej w lipcu 1987 r. pod Gibami.

Po definitywnym ustaleniu podczas drugiej ekshumacji w Gibach w 1989 r., że w grobach znajdują się Niemcy, a nie ofiary obławy, mieszkańcy Gib postanowili wybudować pomnik. Autorem projektu monumentu został prof. Andrzej Strumiłło. Pomnik, postawiony na górze przy kościele, składa się z centralnie usytuowanego wysokiego, drewnianego krzyża z tablicami nazwisk ofiar, zamontowanymi wokół niego pośród kamieni. Został ufundowany ze środków społecznych, zebranych przez komitet pod przewodnictwem piłsudczyka Jana Górala i Mariana Luto, wieloletniego starosty sejneńskiego (powiat, z którego pochodziły rodziny ofiar). W przedsięwzięciu udział wzięli również przedstawiciele Lasów Państwowych oraz członkowie Światowego Związku Żołnierzy AK na czele z jego długoletnim przewodniczącym Jerzym Klimko. Szczególnie aktywni przy budowie byli: Henryk Kojak, Stanisław Kowalczyk, Mirosław Basiewicz i Piotr Bajer. Krzyż, który w wiejskiej topografii mitycznej odgrywa tak ważną rolę, stał się miejscem i znakiem, gdzie skupiły się wszystkie uczucia mieszkańców. Postawiono go w najwyższym punkcie Gib – miejscowości, z której NKWD zabrało w lipcu 1945 r. ponad sto osób.

Jacek Petrycki w filmie „Ale czy o tym wolno mówić” (1989, BBC) przedstawił kilka wypowiedzi świadków tych wydarzeń – wdów, które w obławie straciły swych mężów.

Obywatelski Komitet Poszukiwań Ofiar Zaginionych w Lipcu 1945 r.

Przełom w upowszechnieniu wiedzy o obławie przyniosło zawiązanie się Obywatelskiego Komitetu Poszukiwań Ofiar Zaginionych w Lipcu 1945 r. Ta społeczna organizacja powstała spontanicznie w Suwałkach, wkrótce po akcji ekshumacyjnej, prowadzonej w lipcu 1987 r. w lasach pod Gibami.

W dniu 2 sierpnia 1987 r. wydano pierwsze oświadczenie podpisane przez Piotra Bajera, Mirosława Basiewicza i Stanisława Kowalczyka. Tego dnia – jak wspominała Alicja Maciejowska – aktywna członkini Komitetu, z Warszawy do Suwałk przybyli opozycjoniści, pracownicy podziemnego wydawnictwa „Myśl” oraz Janina Jankowska. Owe dziennikarki „Polskiego Radia”, usunięte z pracy w stanie wojennym, zainstalowały się w Suwałkach i wkrótce rozpoczęto pierwsze wywiady z osobami z Suwałk.

Akcja informacyjna nabierała coraz szerszego odzewu i już 11 sierpnia 1987 r., z inicjatywy Jana Józefa Lipskiego, list do Rady Państwa podpisało w Warszawie 56 znanych intelektualistów i artystów (opublikowany drukiem 1 września jako Informacja nr 2). Mimo delegalizacji Komitetu 5 września 1987 r., działania trwały nadal. Dołączyły nowe osoby, które wysłuchiwały relacji członków rodzin zaginionych w terenie – aktorka Maria Chwalibóg, Danuta i Jan Krzywoszowie (ojciec Jana z Kamiennej Nowej zaginął w obławie). Relacje oraz ankiety sporządzano na specjalnych kartach, wydrukowanych przez wydawnictwo „Myśl”.

Ankiety przygotował socjolog Józef Śreniowski. Wypełniano je ręcznie, a potem sporządzano jeszcze co najmniej dwie kopie, przepisując oryginał na czysto. Podczas rozmów korzystano z magnetofonów (zachowała się dokumentacja Komitetu z nagraniami kilkuset godzin rozmów z rodzinami ofiar). Kopie wysyłano wówczas także do „Kultury”, wydawanej w Paryżu przez Jerzego Giedroycia, oraz do Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku. Ekshumacje w Gibach i znalezienie grobów żołnierzy niemieckich przywodziły skojarzenie z „kłamstwem katyńskim”. Ludzie byli przekonani, że znalezione szczątki to ofiary komunizmu.

Historie zaginięć ofiar obławy, okoliczności ich aresztowania, ale też historie życia ich rodzin zostały wydobyte z niepamięci i połączone w uporządkowaną opowieść. Stało się tak dzięki działaniom grupy osób, które poświęciły swój czas i środki, z głębokim przekonaniem o misji związanej z etosem „Solidarności”.

Propaganda państwowa umniejszała rolę tych prac i zaprzeczała, że ofi ary obławy w ogóle istniały. Osobą legitymizującą tę propagandę był Jerzy Urban, rzecznik ówczesnego rządu, zwany „Goebbelsem stanu wojennego”.

Dużą rolę w pomocy Komitetowi odegrał Kościół. Jedną z osób wspierających działania był ks. Kazimierz Hamerszmit, ówczesny proboszcz parafii św. Aleksandra w Suwałkach, gdzie odbywały się msze św. w intencji Ojczyzny. Pomagali też księża: Stanisław Gadomski, proboszcz nowo powstałej parafii w Gibach i Stanisław Kossakowski, dawny adiutant płk. Liniarskiego „Mścisława”. Dzięki tym osobom członkowie Komitetu docierali do rodzin ofiar oraz zyskiwali zaufanie społeczne. Mogli też organizować podróże. Przemieszczano się prywatnymi samochodami (maluchem i trabantem oraz dwoma „małymi fi atami”, które Komitet otrzymał z Komisji Interwencji „Solidarności”, kierowanej przez Zofię i Zbigniewa Romaszewskich, oraz ze środków wydawnictwa „Myśl”).

Historie zaginięć ofiar obławy, okoliczności ich aresztowania, ale też historie życia ich rodzin zostały wydobyte z niepamięci i połączone w uporządkowaną opowieść. Stało się tak dzięki działaniom grupy osób, które poświęciły swój czas i środki, z głębokim przekonaniem o misji związanej z etosem „Solidarności”. Dzięki zapisanym relacjom historii mówionej temat Obławy Lipcowej, nazwanej potem przez historyków augustowską, powoli zadomowił się w szerszej świadomości społecznej. Sprawa poszukiwań ofiar Obławy Augustowskiej została też nagłośniona przez kandydatów Obywatelskiego Komitetu do sejmu i senatu w 1989 r. Podczas spotkań wyborczych Bronisława Geremka i Andrzeja Wajdy, szczególnie w miejscowości Giby, był to jeden z wiodących tematów podejmowanych z mieszkańcami.

Działania Komitetu trwały do 1995 r., choć już wcześniej, bo w 1991 r., do Prokuratury Wojewódzkiej w Suwałkach przekazano wszelkie materiały potrzebne w oficjalnym śledztwie wszczętym przez nowe władze wolnej Polski w 1992 r. Dzieło Komitetu uhonorował w 2007 r. Prezes IPN Janusz Kurtyka, przyznając nagrodę Świadek Historii.

---

Uroczystość wręczenia Nagrody „Kustosz Pamięci Narodowej” Obywatelskiemu Komitetowi Poszukiwań Mieszkańców Suwalszczyzny Zaginionych w Lipcu 1945 r., Warszawa, 19 czerwca 2007 r. Od lewej członkowie Komitetu: Jan Krzywosz, Piotr Bajer, Alicja Maciejowska, Mirosław Basiewicz, Stanisław Kowalczyk oraz ś.p. Janusz Kurtyka – Prezes IPN i przewodniczący Kapituły Nagrody

Upamiętnienia i badania

Od początku powołania Instytutu Obława Augustowska stała się jednym z priorytetów działalności naukowej i edukacyjnej. Prokuratorzy IPN wszczęli w 2000 r. kolejne śledztwo. W lipcu 2005 r., w 60. rocznicę obławy, białostocki Oddział IPN zainicjował obchody uroczystości o zasięgu krajowym.

W Augustowie odbyła się konferencja naukowa, na której przedstawiono stan wiedzy o obławie. Przy bazylice w Augustowie otwarto plenerową wystawę „Zaginieni w Obławie Augustowskiej. Lipiec 1945 r.”, a w Urzędzie Gminy w Gibach ekspozycję „Obława Augustowska. Lipiec 1945 r.”. W uroczystościach udział wzięli: Prezes IPN Leon Kieres, Wiceprezes IPN Janusz Krupski oraz Dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu prok. prof. Witold Kulesza.

Z inicjatywy IPN coroczne uroczystości religijne odbywające się od 1991 r. w trzecią niedzielę lipca w Gibach, pod symbolicznym krzyżem – pomnikiem zyskały większą rangę.

Kolejna międzynarodowa konferencja z udziałem historyków litewskich i białoruskich odbyła się w Augustowie 21 lipca 2007 r. Podczas trzydniowych uroczystości, 20 lipca 2007 r. w Wilnie, w siedzibie Muzeum Ofiar Ludobójstwa (mieszczącym się w budynku dawnego KGB w Wilnie), Prezes IPN dr hab. Janusz Kurtyka i Dyrektor Centrum Badania Eksterminacji i Ruchu Oporu na Litwie Eugenijus Peikstenis otworzyli wystawę „Zaginieni w obławie augustowskiej (lipiec 1945 r.)” w litewskiej i angielskiej wersji językowej. W trakcie międzynarodowej konferencji naukowej pt. „Pierwszy rok władzy sowieckiej na Białorusi, Litwie i w Polsce” referaty wygłosili prelegenci z Litwy, Polski i Białorusi. Dzięki kontaktom nawiązanym ze Stowarzyszeniem „Memoriał” z Rosji, sprawą obławy za interesowano niezależnych historyków rosyjskich.

Doktor Aleksander Gurianow i prof. Nikita Pietrow, którzy kilkakrotnie bywali na konferencjach naukowych organizowanych przez IPN, podjęli poszukiwania. Wkrótce w monografii Nikity Pietrowa „Psy Stalina” zostały opublikowane, jak dotąd kluczowe w poszukiwaniach ofiar, dokumenty.

W 2007 r. zapoczątkowano także okolicznościowe spotkania z harcerzami, przebywającymi na obozach w bazie Chorągwi Podlaskiej ZHP w Stańczykach k. Gołdapi oraz w Gibach. Pracownicy OBEP IPN w Białymstoku w letniej scenerii Suwalszczyzny, przy ognisku, prowadzili gawędy harcerskie, przedstawili historyczne tło wydarzeń historycznych tuż po zakończeniu II wojny światowej na terenie Suwalszczyzny, Augustowszczyzny oraz ziemi sokólskiej w lipcu 1945 r. Druhny i druhowie wysłuchali opowieści, po której zadawali pytania związane z tematem spotkania oraz działalnością IPN.

Z inicjatywy IPN coroczne uroczystości religijne odbywające się od 1991 r. w trzecią niedzielę lipca w Gibach, pod symbolicznym krzyżem – pomnikiem zyskały większą rangę. Udział w nich biorą zawsze przedstawiciele władz powiatowych i gminnych. Msze św. koncelebrowane były pod przewodnictwem: abp. Sławoja Leszka Głódzia, ówczesnego metropolity warszawsko-praskiego, bp. Tadeusza Płoskiego, ordynariusza polowego WP, bp. Ełckiego Jerzego Mazura, bp. drohiczyńskiego Antoniego Pacyfika Dydycza oraz bp. Romualda Kamińskiego, sufragana ełckiego, którego dziadek został aresztowany i zaginął w lipcu 1945 r. Podczas uroczystości homilię często głosił ks. prałat Stanisław Wysocki (zm. 2024 r.). Po mszy św. odczytywany jest apel poległych, zaś kompania reprezentacyjna Wojska Polskiego oddaje salwę honorową, po której następuje złożenie wieńców przez przedstawicieli najwyższych władz państwowych i samorządowych. Partnerami białostockiego Oddziału IPN w przygotowaniu uroczystości rocznicowych byli: starosta powiatu sejneńskiego, starosta powiatu augustowskiego, burmistrz Augustowa, wójt gminy Giby, proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Gibach. Gośćmi natomiast rodziny ofiar, posłowie i senatorowie RP oraz przedstawiciele prezydenta i premiera RP.

W czerwcu 2015 r. Obława Augustowska była przedmiotem kolejnej konferencji zorganizowanej przez białostocki Oddział IPN. Wspólnie z burmistrzem Augustowa 18 lipca 2015 r., w przeddzień głównych uroczystości w bazylice pw. Najświętszego Serca Jezusowego w Augustowie została odprawiona msza św. w intencji ofiar obławy z udziałem burmistrza Augustowa i pracowników IPN oraz mieszkańców Augustowa. W lipcowych uroczystościach w Gibach tradycyjnie po mszy św. odbył się apel poległych, salwa honorowa, złożono wieńce i zapalono znicze.

W 70. rocznicę zbrodni Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej IPN w Białymstoku przygotowało wystawę „Nowe zniewolenie. Obława Augustowska. Lipiec 1945 r.”. Ekspozycja była przede wszystkim upamiętnieniem ofiar – zaginionych mieszkańców z powiatów augustowskiego i suwalskiego oraz północnej części powiatu sokólskiego i hołdem im złożonym. Składała się ona z trzech części. Pierwsza z nich zawierała fotografie i spisy osób zaginionych. W drugiej przedstawiono historyczny kontekst obławy, sytuację, w której znalazła się Polska w nowych, pojałtańskich granicach, ponownie pod wpływem sowieckich funkcjonariuszy wojskowych.

Wystawa, przygotowana w 70. rocznicę i zaprezentowana w lipcu 2015 r. w Augustowie i innych miastach w formie plenerowej, dotarła do widzów dorosłych oraz młodzieży, a także rodzin ofiar Obławy Augustowskiej.

Skutkowało to represjami wobec uczestników podziemia niepodległościowego, ale także wobec osób cywilnych, w tym niepełnoletnich. Ukazano mechanizm represji i zbrodni, jakich dokonywały wojska sowieckie i rodzimy aparat represji – sprawcy zbrodni. W części trzeciej przedstawiono walkę o pamięć o ofiarach obławy, poszukiwania miejsca ich zamordowania i pochówku, od lat pięćdziesiątych XX w., wreszcie wyniki śledztwa prokuratorów IPN. Wystawa prezentowała wyniki badań naukowych, a także wizualny przekaz tematu, będącego jednym z wiodących tematów edukacyjnych Instytutu.

Przesłaniem wystawy było ukazanie prawdziwej sytuacji w Polsce po II wojnie światowej. Obława Augustowska – największa akcja pacyfikacyjna, zwana też „małym Katyniem”, i zaginięcie kilkuset osób w wyzwolonej Polsce – była jawnym dowodem terroru i ponownego zniewolenia obywateli polskich przez narzucone przez Sowietów władze komunistyczne.

Wystawa, przygotowana w 70. rocznicę i zaprezentowana w lipcu 2015 r. w Augustowie i innych miastach w formie plenerowej, dotarła do widzów dorosłych oraz młodzieży, a także rodzin ofiar Obławy Augustowskiej. Była wielokrotnie prezentowana w szkołach i instytucjach kultury. Oprócz lekcji muzealnych dostępne są scenariusze lekcji o Obławie Augustowskiej, będące plonem konkursu BEP IPN dla nauczycieli na scenariusz o obławie. Plenerowa wystawa została zaaranżowana w przestrzeni miejskiej Augustowa, w postaci instalacji artystycznej. Autorem scenariusza wystawy jest dr Ewa Rogalewska, autorem koncepcji plastycznej i wizualizacji przestrzeni dr hab. Andrzej Dworakowski prof. PB. Uroczystości uświetnił też program artystyczny zaprezentowany przez młodzież ze Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Gibach, następnie uczniowie z Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Sejnach przedstawili montaż słowno-muzyczny. Po Apelu Jasnogórskim gawędę historyczną o obławie wygłosił Jarosław Wasilewski z OBEP IPN w Białymstoku.

Kolejnym punktem programu było zapalenie zniczy upamiętniających wszystkie ofiary obławy. Spotkanie zakończył koncert Grzegorza Kucharzewskiego z udziałem młodzieży z Zespołu Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Sejnach oraz tradycyjny krąg harcerski kilkuset osób zebranych na wzgórzu. Kilkakrotnie przeprowadzono kampanię informacyjną, której celem było przypomnienie mieszkańcom regionu tragicznych wydarzeń związanych z Obławą Augustowską i oddanie czci jej ofiarom.

W autobusach PKS w Suwałkach i Łomży oraz w białostockiej komunikacji miejskiej pojawiły się plakaty. Przygotowany został także spot telewizyjny związany z rocznicą, który można obejrzeć na kanale YouTube IPNtv. Białostocki Oddział IPN wydał też szereg publikacji poświęconych obławie (m.in.: „Obława Augustowska – lipiec 1945. Wybór źródeł”, red. J.J. Milewski, A. Pyżewska, Białystok 2010; A. Maciejowska, „Przerwane życiorysy – Obława Augustowska”, lipiec 1945 r., Białystok 2010; „Obława Augustowska. Lipiec 1945”, red. J.J. Milewski, Białystok 2005; „Obława Augustowska. Lipiec 1945 r.”, red. E. Rogalewska, Białystok 2010, „Nowe zniewolenie. Obława Augustowska. Lipiec 1945”, red. E. Rogalewska, Białystok 2016).

W działalności badawczej i edukacyjnej zbrodnia Obławy Augustowskiej była częścią Centralnego Projektu Badawczego Śladami zbrodni i została przedstawiona w publikacjach w/w tematu. Od 2005 r., w ramach działalności edukacyjnej OBEP IPN w Białymstoku, zrealizowano kilkaset spotkań: lekcji muzealnych przy kolejnych odsłonach wystaw poświęconych tematyce Obławy Augustowskiej, prelekcji, rajdów w terenie oraz zajęć dla nauczycieli i warsztatów. Z myślą o uczniach i nauczycielach przygotowano publikacje do wykorzystania edukacyjnego.

W programie Notacje nagrano kilkunastu świadków, pamiętających wydarzenia z lata 1945 r. W 2015 r. Biuro Edukacji Publicznej IPN tematyce Obławy poświęciło specjalny dodatek do Biuletynu IPN „pamięć.pl”. W kolejnych latach odbył się Ogólnopolski Przegląd Filmowy z dwoma filmami dokumentalnymi poświęconymi obławie: „Ale czy o tym wolno mówić” w reż. Jacka Petryckiego oraz „Obława” w reż. Beaty Hyży-Czołpińskiej, przygotowany na zlecenie białostockiego Oddziału IPN (emitowany wielokrotnie w TVP 1, TVP Historia oraz TVP Regionalnej). Wszystkie akcje medialne miały na celu zapoznanie jak największej liczby osób z problematyką Obławy Augustowskiej, nie dość jeszcze znanej ogółowi społeczeństwa.

Zjawisko Obławy Augustowskiej jest przedmiotem poszukiwań historyków i prokuratorów, obejmującym badanie faktów historycznych na podstawie źródeł, procesu odkrywania prawdy o zbrodni, pochówku ofiar i okoliczności ich śmierci oraz poszukiwania sprawców w celu ich ukarania i zadośćuczynienia potomnym ofiar. Ale warto też spojrzeć na zjawisko recepcji obławy jako przestrzeni z pogranicza historii i kultury masowej oraz potraktować jak tekst kultury, czyli odczytać wszystkie znaki, symbole, teksty literackie, teksty przetworzone (zapisane, takie jak relacje zbierane przez Komitet, nagrane, stanowiące audycje radiowe reportaże czy filmy oraz utwory muzyczne, np. ballada o Zycie Kucharzewskiej pt. „To był lipiec”). Trzeba przyjrzeć się także innym wytworom kultury materialnej (pomniki, tablice, rzeźby, obrazy, komiks – 2015 r. powstał komiks o Obławie Augustowskiej autorstwa Adama Parczyńskiego pod kierunkiem wychowawcy więziennego. Komiks został wyróżniony podczas festiwalu komiksów w IPN).

---

Otwarcie wystawy „Zaginieni w Obławie Augustowskiej”, Augustów, lipiec 2005 r.

Oddolne inicjatywy

Obok popularyzacji wiedzy o Obławie Augustowskiej przez IPN warto zwrócić uwagę na działania społeczności Augustowszczyzny i Suwalszczyzny w tej dziedzinie. Starostwo Powiatowe w Augustowie oraz Klub Historyczny im. Armii Krajowej działający od listopada 2006 r. w augustowskim II Liceum Ogólnokształcącym im. Polonii i Polaków na Świecie, na czele z Prezes Danutą Kaszlej, nauczycielką historii i społecznikiem augustowskim, od początku istnienia podejmuje problematykę związaną z poszukiwaniem ofiar Obławy Augustowskiej (m.in. poprzez poszukiwania archiwalne, zbierani relacji świadków) oraz jej upamiętnieniem, w co szczególnie angażują się uczniowie.

Plonem działalności Klubu są m.in. konferencja o Obławie Augustowskiej z 25 października 2007 r. z udziałem członków Komitetu oraz kolejne sesje Klubu. Warto zwrócić uwagę na interesujące publikacje zamieszczone na stronie internetowej (np. „Biuletyn Informacyjny” 2015, nr 7). Szczególnie ciekawą formą są rajdy Śladami Obławy Augustowskiej: pieszy z udziałem młodzieży, realizowany wspólnie z IPN, a od 2012 r. także motocyklowy (m.in. z udziałem członków Międzynarodowego Rajdu Katyńskiego w 2014 r.); zorganizowany ze Związkiem Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej 1945 r.

Ważnym momentem było powstanie w 2009 r. Związku Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej 1945 r., który stawia sobie za cel

Stowarzyszenie ufundowało w 2018 r. pomnik ofiar Obławy Augustowskiej w Suwałkach oraz tablice pamiątkowe w Augustowie i Sokółce.

Dnia 13 października 2013 r., w czasie Apelu Jasnogórskiego na Jasnej Górze w Częstochowie, ks. Stanisław Wysocki w rozważaniu zaapelował do najwyższych władz Rzeczypospolitej Polskiej o interwencję u władz Federacji Rosyjskiej, aby umożliwiły i pomogły odnaleźć mogiły ofiar Obławy Augustowskiej tak, aby wreszcie można było dokonać ich ekshumacji i godnie, po chrześcijańsku, pochować.

Założycielem stowarzyszenia był ks. prałat Stanisław Wysoki. Był on zaangażowany w tropienie śladów obławy i przede wszystkim poszukiwanie grobów zamordowanych i miejsca zbrodni, a także upamiętnianie ofiar obławy, ze szczególnym naciskiem na edukację młodzieży. W dniu 27 lipca 1945 r. mały Stanisław był świadkiem aresztowania ojca Ludwika i swych dwóch sióstr: 22-letniej Kazimiery oraz 17-letniej Anieli w domu rodzinnym w Białej Wodzie, gdzie mieściła się Kancelaria Obwodu Suwalskiego Armii Krajowej, którego dowódcą był kpt. Mieczysław Ostrowski „Kropidło”. Dnia 13 października 2013 r., w czasie Apelu Jasnogórskiego na Jasnej Górze w Częstochowie, ks. Stanisław Wysocki w rozważaniu zaapelował do najwyższych władz Rzeczypospolitej Polskiej o interwencję u władz Federacji Rosyjskiej, aby umożliwiły i pomogły odnaleźć mogiły ofiar Obławy Augustowskiej tak, aby wreszcie można było dokonać ich ekshumacji i godnie, po chrześcijańsku, pochować. Wówczas też na Jasnej Górze zamontowano i poświęcono tablicę memoratywną poświęconą ofiarom obławy. Prywatną tablicę, upamiętniającą swą rodzinę, ks. Wysocki umieścił przy domu rodzinnym w Białej Wodzie. Stowarzyszenie blisko współpracuje z niezależnymi historykami ze Stowarzyszenia „Memoriał”, szczególnie z Nikitą Pietrowem, autorem książki „Psy Stalina”, w której zostały opublikowane m.in. dokumenty związane z Obławą Augustowską, przekazane wcześniej IPN. Związek organizuje też uroczystości religijno-patriotyczne połączone z koncertami muzyki i poezji, m.in. w Augustowie, Sejnach i Suwałkach (Misterium Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej).

Wśród osób związanych z upamiętnieniem obławy jest grupa skupionych wokół augustowskiego Stowarzyszenia Poszukiwań Miejsc Walki i Martyrologii oraz Mogił Wojennych „Leśni”. W 2013 r. przeprowadziło ono kompleksowe badania archeologiczne nad jeziorem Brożane. Ekipa archeologów płetwonurków z Uniwersytetu Warszawskiego wraz z wolontariuszami wydobyła z jeziora i terenów przybrzeżnych m.in. amunicję. Członkowie stowarzyszenia na czele z Prezesem Tomaszem Kiełczewskim, koordynatorem edukacyjnego Szlaku Orła Białego, zrealizowanego w Puszczy Augustowskiej, podejmują zarówno upamiętnienie ofiar Obławy Augustowskiej, jak i żołnierzy AK oraz uczestników powstania styczniowego, proponując poznawanie historii walk o wolność Polski w XIX i XX w. poprzez wędrówki po puszczy. Także inne stowarzyszenia (np. ŚZŻAK), starostwa powiatowe, burmistrzowie, wójtowie, proboszczowie parafii, pracownicy Lasów Państwowych oraz dyrektorzy szkół w rozmaity sposób pamiętają o ofiarach Obławy Augustowskiej, uczestnicząc w dorocznych obchodach rocznic narodowych przy tablicach memoratywnych.

---

Głaz pamiątkowy w Gibach poświęcony ofiarom Obławy Augustowskiej

W tym miejscu warto wspomnieć o inicjatywie Dyrektora Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku Ryszarda Ziemblickiego. Wraz z Komendantem Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej Andrzejem Rytwińskim wydali album „Pro Patria. Miejsca pamięci narodowej w Puszczy Augustowskiej”.

Godne odnotowania jest też nadanie imienia Ofiar Obławy Augustowskiej pierwszej w Polsce szkole – gimnazjum w Gibach. Stało się to możliwe dzięki kilkuletnim staraniom dyrektor Katarzyny Milewskiej i nauczycielki Wieńczysławy Świątkiewicz-Luto, będącej jednocześnie koordynatorką projektów związanych z pamięcią o ofi arach obławy. W dniu 25 czerwca 2015 r. odbyła się uroczystość nadania imienia i poświęcenia sztandaru. Oprócz nowej nazwy szkoła przyjęła też nowe motto:

Ukoronowaniem starań o przywrócenie pamięci ofiarom Obławy Augustowskiej było przyjęcie przez Sejm i Senat RP w lipcu 2015 r. uchwały o ustanowieniu dnia 12 lipca Dniem Pamięci o Ofiarach Obławy Augustowskiej. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Janusz Kurtyka, który zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem, napisał:

Przytaczamy tu jego słowa, bowiem Obława Augustowska, zwana „małym Katyniem” ma wiele wspólnych znamion sowieckiej zbrodni, owianej tajemnicą i ukrytej, jak niegdyś Zbrodnia Katyńska. Instytut nie ustaje w poszukiwaniach ofiar i miejsca ich wiecznego spoczynku i pamięta, oddając hołd w kolejne rocznice tragedii.

Tekst opublikowany pierwotnie w zbiorze Obława Augustowska. Lipiec 1945 r.