Duszpasterstwo to powstało w czasie, gdy Służbie Bezpieczeństwa udało się zlikwidować najważniejsze struktury Solidarności na Podbeskidziu. Aresztowania latem i jesienią 1983 r. sparaliżowały działalność Regionalnej Komisji Wykonawczej „Trzeci Szereg” NSZZ „Solidarność”1. W województwie bielskim zatrzymano około dwustu osób, rozbito podziemne zakładowe organizacje związkowe, a ponad trzydzieści osób aresztowano i postawiono im zarzuty karne. Kolejna fala aresztowań nastąpiła w 1984 r. Pojawiła się więc konieczność zorganizowania jawnych struktur inicjujących różne przedsięwzięcia w mieście i regionie.
Trudne początki
Działacze zdelegalizowanej Solidarności zamierzali powołać do życia duszpasterstwo w parafii Opatrzności Bożej w Białej należącej do archidiecezji krakowskiej. Krok ten uzgodniono z proboszczem ks. Józefem Sanakiem – postacią znaną w mieście, więźniem politycznym czasów stalinowskich. W stanie wojennym kapłan głosił odważne kazania i opiekował się Biskupim Komitetem Pomocy Uwięzionym i Internowanym, którego siedziba mieściła się w jego parafii. Chciał jednak uzyskać akceptację kard. Franciszka Macharskiego dla nowego projektu.
W drugiej połowie listopada 1984 r., gdy kardynał wizytował parafię, zorganizowano mu spotkanie z grupą inicjatorów przedsięwzięcia. W salce parafialnej rozmawiali z nim: Antoni Bobowski, Andrzej Grajewski, Henryk Juszczyk, Mirosław Styczeń i Piotr Wojciechowski. Obecny był proboszcz ks. Sanak i jego wikary ks. Franciszek Janczy, który zgodził się zostać opiekunem formującego się środowiska. Wysłuchawszy informacji o idei duszpasterstwa i propozycji, by wziął je pod swoje skrzydła ks. Janczy, kardynał zarzucił zainteresowanym, że chcą wykorzystać jego pozycję w Kościele do celów politycznych2. 3 grudnia 1984 r. zwolnił ks. Janczego z obowiązków wikariusza, a następnego dnia przeniósł go do innej parafii3.
Wtedy zrodziła się myśl, aby przedstawić ten pomysł w parafii pw. św. Mikołaja położonej po drugiej stronie rzeki Białej, w diecezji katowickiej. Proboszczem był tam od kilku miesięcy ks. Zbigniew Powada4.
Rozmowy z nim podjął jego parafianin Piotr Wojciechowski. Przed podjęciem decyzji ks. Powada skontaktował się z biskupem katowickim Herbertem Bednorzem, który zaakceptował powołanie Duszpasterstwa Ludzi Pracy. W grudniu 1984 r. rozpoczęły się pierwsze spotkania. Podstawowym ich celem była formacja świeckich katolików realizujących założenia katolickiej nauki społecznej. Za wzór organizatorzy przyjęli poczynania ks. Jerzego Popiełuszki, który w parafii pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie stworzył model duszpasterstwa zaangażowanego w bieżące sprawy społeczne.
Grupa nieformalna
Spotkania, którym przewodniczył ks. Powada, odbywały się w piątkowe wieczory. Uczestniczyło w nich około trzydziestu osób z różnych parafii Bielska-Białej – nie tylko zdeklarowani katolicy, ale i ludzie poszukujący przestrzeni wolności i solidarności, m.in. pracownicy Fabryki Samochodów Małolitrażowych, Bielskiej Fabryki Maszyn Włókienniczych „Befama”, Fabryki Maszyn Elektrycznych „Indukta”, Elektrociepłowni Bielsko-Biała, Bielskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego oraz zakładów włókienniczych.
Prócz robotników i techników przychodzili inżynierowie, lekarze i nauczyciele. Duszpasterstwo Ludzi Pracy nie miało uregulowanego statusu ‒ formalnie było inicjatywą parafialną. Grupa spotkała się we wrześniu 1986 r. z biskupem katowickim Damianem Zimoniem wizytującym parafię pw. św. Mikołaja. W dekrecie wizytacyjnym zalecono później proboszczowi, aby duszpasterstwo „animować w kierunku poznania katolickiej nauki społecznej” oraz „zdystansować od ugrupowań skrajnych”5.
Podstawę bieżącej pracy stanowiły wzajemne zaufanie uczestników oraz charyzma ks. Powady. On brał na siebie odpowiedzialność, a także ryzyko w relacjach z władzą zarówno kościelną, jak i państwową. Spotkania były jawne i mógł w nich uczestniczyć każdy, ale nieformalnie obowiązywała zasada rekomendacji nowych osób przez inicjatorów. Faktycznie więc w piątkowych spotkaniach brali udział ludzie znający się nawzajem, co ugruntowało spoistość grupy i utrudniało jej infiltrację z zewnątrz.
W ramach duszpasterstwa stworzono kilka zespołów tematycznych odpowiedzialnych m.in. za przygotowanie katechez, wykładów i spotkań z zaproszonymi gośćmi oraz za oprawę artystyczną poszczególnych wydarzeń, a także zespół charytatywny zajmujący się wspieraniem represjonowanych i samopomocą. W okolicznościowych Mszach św. oraz organizowanych przez DLP publicznych wykładach, m.in. z okazji Tygodnia Społecznego, brały udział setki osób. Pisały o tym lokalne biuletyny: „Solidarność Podbeskidzia” firmowana przez Regionalną Komisję Wykonawczą „Trzeci Szereg” NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie i pismo „Solidarni” wydawane przez Bielski Komitet Oporu Społecznego.
Formacja duchowa
Głównym celem spotkań DLP było pogłębianie wiedzy religijnej i formacja duchowa uczestników. Organizowano konferencje poświęcone Pismu Świętemu, nauczaniu społecznemu Kościoła oraz encyklikom Jana Pawła II. Zainicjowała je oazowiczka i nauczycielka Szkoły Muzycznej Renata Sanak. Wpisana w rok liturgiczny działalność obejmowała m.in. rekolekcje wielkopostne, nabożeństwa czerwcowe oraz dni skupienia.1 maja, w uroczystość św. Józefa Robotnika, ks. Powada tradycyjnie odprawiał w kościele pw. św. Mikołaja Msze św. w intencji ludzi pracy, natomiast 31 sierpnia, w rocznicę Porozumień Sierpniowych – w intencji niezależnego ruchu związkowego.
W sierpniu 1986 r. z inicjatywy DLP odbyło się ślubowanie abstynenckie w odpowiedzi na apel „Trwajmy w trzeźwości” zawarty w liście pasterskim Episkopatu Polski z lipca 1986 r. wzywającym do abstynencji dla uczczenia rocznicy Cudu nad Wisłą oraz Porozumień Sierpniowych.
Od 1986 r. działacze DLP brali udział w Pielgrzymce Świata Pracy na Jasną Górę, zainicjowanej przez ks. Popiełuszkę6. Na tę okazję przygotowywano specjalne chusty oraz transparenty. 16 grudnia 1986 r. grupa DLP uczestniczyła w uroczystościach pod katowickim krzyżem upamiętniającym zastrzelonych górników w Kopalni „Wujek”. Część osób nie dojechała na miejsce, gdyż SB zatrzymała je na dworcu w Bielsku-Białej7. Wieniec z szarfą od duszpasterstwa ‒ przewieziony samochodem ‒ został jednak złożony pod krzyżem w Katowicach.
Ważne miejsce w pracy DLP zajmowały spotkania z gośćmi, wśród których byli zarówno teologowie, jak i działacze społeczni oraz polityczni. Prowadzono także działalność kulturalną – organizowano koncerty, prelekcje, wystawy, a nawet spektakle teatralne oraz seanse wideo. Szczególny rozgłos zdobyła przygotowana przez Helenę Dobranowicz wystawa fotografii oraz rysunków Jacka Fedorowicza w lutym 1986 r., w 5. rocznicę zakończenia strajku generalnego Regionu Podbeskidzie.
Podczas piątkowych spotkań nie kolportowano bibuły, zbierano natomiast pieniądze dla represjonowanych. W sierpniu 1986 r. z inicjatywy DLP odbyło się ślubowanie abstynenckie w odpowiedzi na apel „Trwajmy w trzeźwości” zawarty w liście pasterskim Episkopatu Polski z lipca 1986 r. wzywającym do abstynencji dla uczczenia rocznicy Cudu nad Wisłą oraz Porozumień Sierpniowych. Deklaracje abstynenckie oraz ślubowanie trzeźwości złożyło podczas Mszy św. kilkunastu uczestników spotkań duszpasterstwa. Ciesząca się wielką popularnością wśród parafian akcja miała wymiar zarówno moralny, jak i polityczny, gdyż chodziło o zademonstrowanie sprzeciwu wobec praktyki rozpijania narodu przez komunistyczne władze. Na widocznej ze wszystkich stron miasta wieży kościoła pw. św. Mikołaja umieszczono napis „Sierpień w trzeźwości” sporządzony solidarnościowym liternictwem. Elementem integrującym grupę było zbieranie podpisów pod petycją do Centrum Praw Człowieka ONZ w Genewie w sprawie uwolnienia z powodów humanitarnych czterech skazanych działaczy Solidarności z Podbeskidzia.
Pismo zostało podpisane przez 21 osób, spośród których 18 brało udział w spotkaniach duszpasterstwa8. Dla części z nich był to pierwszy publiczny akt sprzeciwu wobec represyjnej polityki władz państwowych.
Duszpasterstwo Ludzi Pracy nawiązywało w swoich przedsięwzięciach do postaci ks. Stanisława Stojałowskiego, działacza ruchu chrześcijańskiego w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim. W latach 1897‒1910 przebywał on na terenie Bielska i współpracował z parafią pw. św. Mikołaja. Z inicjatywy DLP ks. Powada umieścił w kaplicy, gdzie od 1792 r. czczony jest obraz Matki Bożej Częstochowskiej, tablicę upamiętniającą postać i aktywność ks. Stojałowskiego na Podbeskidziu9.
Spotkania na wieży
Kiedy w sierpniu 1988 r. wybuchły strajki, działacze DLP włączyli się do organizacji pomocy. 31 sierpnia po Mszy św. odprawionej przez ks. Powadę w intencji odrodzenia niezależnego ruchu związkowego głos zabrali przywódcy strajków w kopalniach „Silesia” w Czechowicach-Dziedzicach i „Krupiński” w Suszcu. Przedstawili sytuację w górnictwie i zaapelowali o pomoc dla wyrzuconych z pracy robotników. Po nabożeństwie zebrano 120 tys. zł, które przekazano górnikom z Kopalni „Andaluzja” w Piekarach Śląskich.
Jesienią 1988 r. w całym kraju rozpoczęły się działania na rzecz reaktywacji NSZZ „Solidarność”. 16 października 1988 r. w Bielsku-Białej powstała Regionalna Komisja Organizacyjna NSZZ „Solidarność” Podbeskidzie. W jej skład weszło szesnaście osób, spośród których połowę stanowili uczestnicy spotkań DLP, co pokazuje, jak istotne było znaczenie tego środowiska dla odbudowy ruchu związkowego na Podbeskidziu. Za zgodą ks. Powady zebrania Komisji odbywały się przez kilka miesięcy w salce na wieży kościoła pw. św. Mikołaja.
Wśród związkowców mówiło się wtedy o „spotkaniach na wieży”, gdzie rodziła się nowa forma Zarządu Regionu Podbeskidzie.
W lutym 1989 r. z inicjatywy działaczy związkowych oraz ks. Powady do Bielska-Białej zaproszono Lecha Wałęsę. Spotkanie odbyło się 10 lutego w Zakładowym Domu Kultury FSM „Metalowiec”. Później kilkaset osób przeszło ulicami do kościoła św. Mikołaja10. Dwa dni później we Mszy św. odprawionej przez ks. Powadę w 8. rocznicę zakończenia strajku na Podbeskidziu uczestniczyło ok. 2 tys. mieszkańców Bielska-Białej. Przy ołtarzu stanął poczet sztandarowy sekcji kolejarskiej NSZZ „Solidarność”, publicznie prezentując jedyny niezarekwirowany w stanie wojennym sztandar organizacji.
Wiosną 1989 r. spotkania w duszpasterstwie zaczęły przybierać coraz wyraźniejszy charakter polityczny. Podczas jednego z nich, w marcu 1989 r., utworzono regionalny Klub Myśli Politycznej „Dziekania”, inicjujący później wiele akcji na Podbeskidziu. Pod koniec kwietnia 1989 r. działacze DLP w porozumieniu z przedstawicielami Klubu Inteligencji Katolickiej w Bielsku-Białej zbierali już podpisy pod listami kandydatów Komitetu Obywatelskiego do Sejmu i Senatu. Weszli także w skład Konwentu, czyli porozumienia regionalnych organizacji z Podbeskidzia, które dokonało wyboru kandydatów KO z województwa. Inauguracja kampanii wyborczej nastąpiła 1 maja 1989 r. po Mszy św. odprawionej przez ks. Powadę w intencji świata pracy. Podczas nabożeństwa działacze Solidarności wręczyli kapłanowi puchar, dziękując za wsparcie i opiekę w najtrudniejszych chwilach. Po uroczystości zorganizowano na placu przed kościołem wiec, w którym wzięło udział około tysiąca osób. Zaprezentowano na nim kandydatów KO do Sejmu i Senatu11.
Rozpracowanie operacyjne
Władze komunistyczne rozpracowywały duszpasterstwo i ks. Powadę początkowo w ramach sprawy obiektowej „Katedra”12. Od stycznia 1984 do lutego 1985 r. bezpieka próbowała zwerbować kapłana jako tajnego współpracownika. Po kilku spotkaniach w raporcie z 14 lutego 1985 r. funkcjonariusz napisał, że rozmowy z proboszczem nie przyniosły żadnego rezultatu. Ksiądz odniósł się do niego „skrajnie negatywnie” i odmówił przekazywania jakichkolwiek informacji13.
Powstanie DLP ponownie zwróciło uwagę SB na parafię. Już w marcu 1985 r. naczelnik Wydziału IV WUSW w Bielsku-Białej ppłk Stanisław Kałat interesował się rozwojem duszpasterstwa, choć nie dysponował jeszcze wiarygodnymi informacjami na ten temat14. Wraz ze wzrostem znaczenia tego środowiska działania SB stawały się bardziej intensywne. 13 czerwca 1986 r. Wydział IV WUSW w Bielsku-Białej zarejestrował sprawę obiektową „Aktyw” numer BB-11669, której celem było operacyjne rozpracowanie Duszpasterstwa Ludzi Pracy. Posunięcie to zalecił, co warto podkreślić, dyrektor Departamentu IV MSW w Warszawie15. Jednym z powodów inwigilacji było przekonanie, że DLP „organizuje szereg imprez grupujących ludzi o nastawieniu antypaństwowym oraz programowo wywiera niekorzystny wpływ na młodych ludzi”16.
Szczególnego zainteresowania SB duszpasterstwem w Bielsku-Białej dowodzi poświęcona mu praca dyplomowa, która powstała w Wyższej Szkole Oficerskiej MSW im. Feliksa Dzierżyńskiego w Legionowie17. Wynika z niej, że SB dość wcześnie zorientowała się, że duszpasterstwo organizują znani działacze Solidarności. W stanie wojennym aresztowano bądź skazano siedmiu spośród wspomnianych około trzydziestu stałych uczestników spotkań, a osiem osób internowano. We wrześniu 1986 r. większość z nich została zatrzymana ‒ przeprowadzono z nimi rozmowy ostrzegawcze, ale nie rozbiło to grupy18. W ocenie autora cytowanej pracy z Legionowa działania dezintegracyjne i inspiracyjne wobec DLP nie przyniosły rezultatów z powodu „konsolidacji grupy” oraz jej „doświadczenia w działalności politycznej w NSZZ »Solidarność« Region Podbeskidzie”19.
Duszpasterstwo w parafii pw. św. Mikołaja przetrwało przede wszystkim dzięki odwadze i determinacji ks. Powady. Inni proboszczowie z Bielska-Białej odnosili się do tej inicjatywy z rezerwą bądź niechętnie. Niektóre z negatywnych opinii o DLP były pokłosiem działań dezintegracyjnych prowadzonych wśród nich przez SB20.
W województwie bielskim w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku zarejestrowanych było ponad 150 parafii należących do diecezji katowickiej i archidiecezji krakowskiej, jednak w żadnej z nich nie pojawiła się podobna inicjatywa. W ocenie autora cytowanej pracy dyplomowej DLP w Bielsku-Białej należało do aktywniejszych w kraju, a jego działanie stanowiło „poważne zagrożenie w sferze ideowej, politycznej i społecznej w skali całego województwa bielskiego”21.
* * *
W spotkaniach Duszpasterstwa Ludzi Pracy w parafii św. Mikołaja w Bielsku-Białej w latach 1984–1989 uczestniczyli m.in.: Anna Bieniek, Wacław Bieniek, Stanisław Biłka, Antoni Bobowski, Roman Chomicki, Stanisław Cybula, Bożena Ćwiertniewska, Helena Dobranowicz, Zdzisław Dudek, Józef Dziech, Jan Gajewski, Kazimierz Grajcarek, Andrzej Grajewski, Henryk Juszczyk, Stanisław Kania, Jan Kinowski, Zenon Kubiak, Marian Kubiczek, Franciszek Kumorowicz, Marian Kwaśny, Marek Laszczak, Józef Łopatka, Krystyna Malec, Tadeusz Makulski, Alicja Mazur, Anna Musialska, Henryk Malik, Antoni Mleczko, Stanisław Nastały, Andrzej Obal, Leszek Ostrowski, Wacław Pierzchalski, Wiesław Pyzio, Wiesław Strzelczyk, Renata Sanak, Zdzisława Sajdak, Stanisław Skwierawski, Mirosław Styczeń, Władysław Szweda, Teresa Szafrańska, Ryszard Szott, Irena Sienicka, Bogdan Szozda, Grażyna Staniszewska, Zofia Tarnawa, Krzysztof Tokarz, Henryk Urban, Barbara Waluś, Wanda Włoch, Michał Wołyniec, Piotr Wojciechowski, Tadeusz Wróbel, Stefan Zuber, Renata Zuber.
Tekst pochodzi z numeru 6/2023 „Biuletynu IPN”
1 AIPN Ka, 013/120, Akta kontrolne śledztwa przeciwko Jerzemu Bińkowskiemu i innym, t.1‒8.
2 M.Styczeń, Chrześcijańska odnoga nielegalnego związku, [w:] Którzy bezprawiu mówią nie… „Solidarność” Regionu Podbeskidzie 1980–1989 w relacjach świadków i uczestników, zebrał i oprac.A.Kasprzykowski, Bielsko-Biała 2010, s.117‒121.
3 P.Greger, Nekrolog śp. ks. Franciszka Janczego, „Rocznik Diecezji Bielsko-Żywieckiej” 2017, r.2, s.165‒168.
4 Ks. prał. Zbigniew Powada (1946‒2020) urodził się w Dębowcu na Śląsku Cieszyńskim w rodzinie wielodzietnej. W 1964 r. wstąpił do Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie. W trakcie studiów pracował w Zakładach Cukierniczych „Olza” w Cieszynie. Odbył roczną praktykę robotniczą, obowiązkową dla wszystkich kleryków w diecezji katowickiej. W 1973 r. otrzymał święcenia z rąk bp. Herberta Bednorza. W sierpniu 1982 r. przyjechał do Bielska-Białej. Został wikariuszem w parafii pw. św. Mikołaja, a w październiku 1983 r. otrzymał nominację na proboszcza.
5 Archiwum parafii pw.św.Mikołaja w Bielsku-Białej, Akta wizytacyjne II/4.Protokół z przebiegu wizytacji kanonicznej w parafii pw.św.Mikołaja w Bielsku-Białej przeprowadzonej w dniach 20‒21 września 1986 r. przez Biskupa Ordynariusza Damiana Zimonia, s.2.
6 Pielgrzymka Solidarności, „Solidarność Podbeskidzia” 1986, nr 80; V Pielgrzymka Świata Pracy, „Solidarni” 1987, nr 22.
7 Rocznica wydarzeń na Wujku, „Solidarność Podbeskidzia” 1987, nr 83.
8 Petycja do Komitetu Praw Człowieka ONZ w Genewie dotyczyła skazanych 19 kwietnia 1986 r. przez Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej działaczy podziemnej Solidarności: Andrzeja Kralczyńskiego, Jana Frączka, Janusza Bargieła i Edwarda Polaka. Została przesłana 6 maja 1986 r. do Genewy i spowodowała interwencję Komitetu ONZ w Ministerstwie Sprawiedliwości w Warszawie. Pismem prezesa Sądu Wojewódzkiego w Bielsku-Białej z 29 września 1986 r. poinformowano rzecznika protestujących, że wszyscy wymienieni w petycji zostali zwolnieni na mocy ustawy z 17 sierpnia 1986 r.o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw. Dokumentacja w prywatnym archiwum Andrzeja Grajewskiego.
9 4 kwietnia 1988 r. tablicę poświęcił biskup pomocniczy diecezji katowickiej Gerard Bernacki. Uroczystości towarzyszył spektakl wystawiony przez Macieja Rayzachera. DLP zorganizowało także sympozjum przypominające sylwetkę ks. Stojałowskiego. Zob. A. Grajewski, Patron wolnych związkowców, „Kalendarz Beskidzki” 2011, s.137‒140.
10 G. Staniszewska, Rowerem przed bezpieką. Pamiętnik mówiony spisany naprędce przez Jana Piechtę, Bielsko-Biała 2009, s.104, 116.
11 W regionie, „Solidarność Podbeskidzia” 1989, nr 119.
12 Zarejestrował ją w 1976 r. Wydział IV Komendy Wojewódzkiej MO w Bielsku-Białej. Dotyczyła rzymskokatolickich parafii Śląska Cieszyńskiego należących do diecezji katowickiej, które od 1975 r. znalazły się na terytorium województwa bielskiego.
13 AIPN Ka, 0025/1263, Teczka personalna kandydata na tajnego współpracownika dot. Powada Zbigniew, k.25‒26.
14 AIPN Ka, 0025/2765, t.3, Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Zenek” dot. Mierzwa Zenon, k.1.
15 AIPN Ka, 00314/4, t.2, Dziennik rejestracyjny Wydziału „C” WUSW w Bielsku-Białej. Z adnotacji na karcie rejestracyjnej wynika, że sprawę obiektową „Aktyw” prowadzili następujący funkcjonariusze Wydziału IV WUSW w Bielsku-Białej: Marek Stolarczyk, W. Guslec, a od 20 sierpnia 1987 do sierpnia 1989 r. Tadeusz Jędruszczak. Jej dokumentacja, jak wynika z protokołu komisyjnego, została spalona 5 września 1989 r.
16 AIPN Ka, 0025/3246, t.2, Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Piotr” dot. Ściga Piotr, Raport por. Tadeusza Jędruszczaka o zezwolenie na opracowanie kandydata na tajnego współpracownika, k.18.
17 AIPN BU, 001708/3155, S. Nowak, Zagrożenia płynące z działalności duszpasterstwa ludzi pracy i wynikające stąd zadania dla pionu IV na przykładzie województwa bielskiego, praca dyplomowa, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Wyższa Szkoła Oficerska im. Feliksa Dzierżyńskiego, Legionowo 1988, s.71.
18 Działania były prowadzone w ramach Sprawy Operacyjnego Rozpracowania „Maj” dotyczącej nielegalnych spotkań byłych działaczy Solidarności; w tym kontekście wymieniane jest Duszpasterstwo Ludzi Pracy. W materiałach ewidencyjnych tej sprawy jako figuranci wymienieni są następujący uczestnicy spotkań DLP: Ryszard Szott, Marian Kwaśny, Mirosław Styczeń, Piotr Wojciechowski. Kartoteka zagadnieniowa b. WUSW w Bielsku-Białej, AIPN Ka.
19 S.Nowak, Zagrożenia..., s.68.
