Szczególnie interesujące są te sylwetki, które wyróżniały się szeroką wszechstronnością talentów i obszarów swojej działalności. Niewielu bowiem było zdolnych do pracy na płaszczyźnie gospodarczej, politycznej, kulturalnej i społecznej jednocześnie. Stąd na takie osoby można określać mianem primus inter pares – pierwszy wśród równych sobie. Na takie miano zasługuje bezwzględnie Andrzej ks. Lubomirski, ordynat przeworski, kurator literacki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie i przemysłowiec.
Przemysłowiec
Ordynat był przedstawicielem jednego z najstarszych i wpływowego rodu książąt Lubomirskich. Przyszedł na świat 22 lipca 1862 r. w Krakowie jako syn Jerzego oraz Cecylii z Zamoyskich. Od dziecka wykazywał się dużą odpowiedzialnością i ambicją. Po ukończeniu Gimnazjum św. Anny w Krakowie odbył studia prawnicze na Uniwersytecie Karola w Pradze.
Wrócił na krótko do Krakowa, by w 1886 r. przenieść się do rodowej siedziby w Przeworsku i objąć funkcję ordynata, a we Lwowie kuratora literackiego Ossolineum. W ciągu następnych 58 lat Lubomirski mocno unowocześnił ordynację, zakładając na jej terenie wiele zakładów przemysłowych. Wśród nich były: fabryka serów i mleczarnia, „Fabryka Wódek, Likierów i Rumu Andrzeja ks. Lubomirskiego”, warsztaty mechaniczne, gorzelnie, browar, cegielnia parowa, tartaki, rafineria spirytusu.
Inwestycje w ramach majątku ordynackiego nie były jednak najważniejsze. Jego największym sukcesem biznesowym było założenie cukrowni w Przeworsku w 1895 r., która przetrwała trudny czas próby „zduszenia” przez kartele cukrownicze austriackie i czeskie na początku XX w. Fabryka ta to nie tylko produkcja, zarabianie pieniędzy przez księcia, ale także podnoszenie kwalifikacji miejscowych robotników i co równie ważne – zmniejszanie bezrobocia.
Andrzej Lubomirski podczas spotkania biznesowego (drugi z lewej), 1930 r., Włochy (fot. ze zbiorów Muzeum - Zamku w Łańcucie)
Andrzej Lubomirski (siedzi trzeci z lewej) podczas spotkania przedstawicieli polskich i czechosłowckich organizacji rolniczych w Krakowie, marzec 1929 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego)
Wówczas jak i w okresie międzywojennym, cukrownia przeworska stała się symbolem walki o polski przemysł i kapitał w warunkach zwalczania polskiego przemysłu przez zaborcę. Cukrownia jako jedna z nielicznych polskich fabryk przetrwała próby jej unicestwienia w przeciwieństwie do wielu innych polskich zakładów w dawnej Galicji. W okresie międzywojennym należała do jednych z ważniejszych cukrowni w kraju. Fabryka Adama Piaseckiego w Krakowie (obecna firma „Wawel”), druga po Wedlu fabryka czekolady w II RP, zaopatrywała się w cukier właśnie w cukrowni w Przeworsku. Lubomirski przyczynił się na przestrzeni lat do wybudowania cukrowni w Żuczce (Bukowina) oraz w Horodence (woj. tarnopolskie) oraz uratowania od upadku cukrowni w Wożuczynie (woj. lubelskie).
Jednocześnie w 1921 r. był wśród twórców i jednym z najważniejszych inwestorów Fabryki Wyrobów Gumowych „Kauczuk” w Bydgoszczy S.A. w Warszawie. Była to istotna inwestycja, zważywszy na fakt, że po zakończonej I wojnie światowej mocno przyspieszyła motoryzacja Europy. Obecnie firma znana jest jako Stomil Bydgoszcz.
W ciągu prawie 60 lat energicznej pracy, Lubomirski był akcjonariuszem spółek w niemal wszystkich branżach przemysłowych, wliczając w to także spółki związane z wydobyciem ropy naftowej.
Andrzej Lubomirski, początek XX w. (fot. ze zbiorów Muzeum - Zamku w Łańcucie)
Pałac Lubomirskich w Przeworsku, początek. XX w. (fot. ze zbiorów Muzeum - Zamku w Łańcucie)
Związki z Ossolineum
Obok przedsięwzięć przemysłowych nie zapominajmy, że książę był również kuratorem słynnego lwowskiego Ossolineum. Jako kurator nie ingerował w pracę merytoryczną dyrekcji oraz pracowników. Dzięki jego staraniom uruchomiono nowoczesną drukarnię Wydawnictwa Ossolineum. Jego marzeniem, choć niespełnionym, było całkowite unowocześnienie działalności instytutu oraz wybudowania nowego, funkcjonalnego gmachu.
Wśród jego inicjatyw była wizja przygotowania syntezy dziejów polskich przemysłowców w byłej Galicji. Miało to na celu zaprezentowanie dorobku ekonomicznego polskich przedsiębiorców w oparciu o domowe archiwa. W 1937 r. Lubomirski powołał komitet redakcyjny (z prof. Franciszkiem Bujakiem na czele) w celu przygotowania takiej publikacji. Niestety, wojna uniemożliwiła zrealizowanie tego celu.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, domena publiczna (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego)
W czasie II wojny światowej Andrzej Lubomirski wciąż był mocno zaangażowany w sprawy Ossolineum. Po zajęciu Lwowa przez Niemców w 1941 r. był w stanie nawiązać kontakt z pracownikami zakładu. Poprzez Mieczysława Gębarowicza, przekazywał na ich rzecz znaczne kwoty pieniędzy.
Aktywność społeczna
W latach 1887-1939 książę pełnił różne funkcje w świecie polityki. Najpierw jako członek Izby Panów (izby wyższej parlamentu) Rady Państwa w Wiedniu, potem Izby Poselskiej. Pełnił ponadto funkcję posła do Sejmu Krajowego, a w niepodległej Polsce posła na Sejm RP w latach 1930-1935. Ponadto był członek rady miasta Przeworska i rady powiatowej tamże. W okresie pełnionych funkcji deputowanego realizował rożne cele związane z gospodarką, rolnictwem, koleją i sprawami społecznymi.
Rozwój linii kolejowych również ważną cegiełką w jego osiągnieciach. Jego wysiłki zaowocowały budową linii kolei wąskotorowej Przeworsk-Dynów oraz normalnotorowej Przeworsk-Rozwadów.
Prezydent Ignacy Mościcki i Andrzej Lubomirski podczas wizyty Głowy Państwa w w Przeworsku, lipiec 1929 r. (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego)
Andrzej Lubomirski był członkiem wielu klubów i towarzystw, m.in. Towarzystwa Muzycznego we Lwowie czy krajowych lub zagranicznych automobilklubów. Angażował się także w sprawy charytatywne. W czasie ostatniej wojny światowej działał na rzecz lokalnego Polskiego Komitetu Opiekuńczego. W jego ramach organizował kuchnie dla potrzebujących, przekazywał drewno na opał itp.
W lipcu 1944 r. wobec nacierających wojsk sowieckich uległ naciskom rodziny i opuścił pałac w Przeworsku na zawsze. Chwilowo zamieszkał w Mszanie Dolnej i Krakowie, a w 1945 r. udał się na emigrację. Mieszkał w różnych miejscach, w Szwajcarii, Belgii i Francji (w Menton). W 1952 r. wyjechał do Brazylii, gdzie zmarł 22 listopada 1953 r.
Jemu współcześni nazwali go mianem: „hetmana w boju o prawa przemysłu krajowego”.
* * *
20 stycznia 2024 r. doczesne szczątki Andrzeja ks. Lubomirskiego przewieziono do Przeworska, a następnie złożono do grobu w podziemiach Bazyliki pw. Ducha Świętego.
