Urodził się 23 września 1913 r. w Szymanowicach k. Łowicza jako syn Pawła i Wiktorii z domu Wróbel. Ukończył cztery klasy szkoły podstawowej w Łowiczu, następnie kontynuował naukę w Małym Kolegium im. Piusa X w Pniewach, założonej przez św. Urszulę Ledóchowską szkole przeznaczonej do wychowania chłopców, przyszłych kapłanów1.
Od 24 września 1928 r. służył w nowicjacie oo. jezuitów w Kaliszu. W 1934 r. zdał maturę w Pińsku, a następnie został delegowany przez zakon na studia filozoficzne we Francji.
Placówka ta była utrzymywana przez Zgromadzenie Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego. Tam też w 1925 r. Stefan Dzierżek poznał Urszulę Ledóchowską. Nim ukończył piątą klasę i został uczniem Kolegium Jezuickiego w Chełmie, zmarła jego matka2. Od 24 września 1928 r. służył w nowicjacie oo. jezuitów w Kaliszu. W 1934 r. zdał maturę w Pińsku, a następnie został delegowany przez zakon na studia filozoficzne we Francji. Po ich ukończeniu w 1937 r. został studentem Wydziału Fizyki na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie.
Jezuita w mundurze
We wrześniu 1939 r. za zgodą władz zakonnych wstąpił razem z innym klerykiem Stanisławem Kiałką ochotniczo do wojska i wyruszył na front jako żołnierz 261. samodzielnej kompanii sanitarnej. W chwili wkroczenia wojsk sowieckich jego oddział znajdował się pod Lwowem. Po kapitulacji miasta Dzierżek razem z Kiałką uniknęli sowieckiej niewoli i w pierwszych dniach października przedostali się do Wilna. Miasto znajdowało się wtedy pod sowiecką okupacją. Stefan Dzierżek, który do Wilna dotarł w podniszczonym mundurze polskiego żołnierza, otrzymał od ks. Kazimierza Kucharskiego „Szymona”, organizatora tamtejszej konspiracji, polecenie natychmiastowego ukrycia się. Dla bezpieczeństwa Dzierżek miał nie zakładać ani munduru, ani sutanny. Już wtedy ks. Kucharski zamierzał zaangażować go do pracy konspiracyjnej. Jednak Dzierżek mieszkał dalej w klasztorze i z nastaniem okupacji litewskiej zaczął nosić sutannę.
Razem ze Stanisławem Kiałką został zaangażowany do pracy w wileńskiej komórce Legalizacji. Pracował głównie w dziale fotografii. Prowadził także od początku 1941 r. skrzynkę kontaktową, przyjmującą zamówienia i wydającą komplety dokumentów. Za swoją działalność konspiracyjną został przedstawiony do odznaczenia, Złotego Krzyża Zasługi z Mieczami, który otrzymał dopiero po swoim aresztowaniu w 1943 r.
Pośredniczył w przekazywaniu pieniędzy na opłacanie grzywien nakładanych na działaczy Solidarności przez kolegia ds. wykroczeń. Był także animatorem szopek bożonarodzeniowych w oprawie patriotycznej. 13 października 1982 r. odprawił pierwszą Mszę św. za Ojczyznę w Kaliszu.
W marcu 1942 r. przez Wileńszczyznę przetoczyła się fala niemieckich represji wobec duchowieństwa. Wkrótce, 3 marca 1942 r. zostali aresztowani m.in. wykładowcy Wydziału Teologicznego USB i Wyższego Seminarium Duchownego, 23 marca zaś niemal wszyscy przebywający na Wileńszczyźnie zakonnicy3.
Ten los spotkał także ks. Dzierżka, zatrzymanego w bramie klasztoru oo. Jezuitów. Został aresztowany przez gestapo razem z innymi duchownymi z Wilna. Początkowo przebywał ponad siedem miesięcy w więzieniu na Łukiszkach, następnie został przetransportowany do obozu pracy w Poniewieżyku (lit. Panevėžiukas).
W obozie tym więzieni byli głównie polscy księża i zakonnicy. Gdy 10 lipca 1944 r. w obawie przed nadciągającą Armią Czerwoną Niemcy zaczęli wywozić osadzonych w Poniewieżyku, Dzierżkowi udało się zbiec4.
Niedługo potem ponownie znalazł się w Wilnie, które znów było pod sowiecką okupacją. Przyjął święcenia kapłańskie 3 października 1944 r. Następnie został skierowany jako proboszcz do opuszczonej parafii w Juraciszkach (ob. na Białorusi, blisko granicy z Litwą). Otrzymał wówczas, przyznany w maju 1944 r., Krzyż Walecznych.
Między ROPCIO a „wojna kokoszą”
W 1946 r. razem z innymi Polakami z Wileńszczyzny ks. Dzierżek został repatriowany do Polski, do Lublina. Tam podjął studia teologiczne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. W latach 1949–1950 pełnił funkcję – superiora oo. jezuitów w Lublinie. Był mistrzem prowincji. W latach 1950–1961 był mistrzem nowicjatu w klasztorze w Kaliszu. Z klasztorem tym związał się już niemal na stałe. W latach 1956–1961 pełnił tam funkcję rektora Kolegium Jezuitów.
W 1961 r. jako rektor znalazł się w konflikcie z lokalnymi władzami. Chodziło o próbę obłożenia klasztoru podatkiem od rzekomego dochodu. Udało się dzięki inwencji ojca Dzierżka uniknąć jego płacenia. Aby częściowo zabezpieczyć żądania komunistycznego państwa, komornik zamierzał wywieźć drób z gospodarstwa należącego do jezuitów. Przeciwko komornikowi stanęła znaczna część Kalisza, demonstrując pod bramą klasztoru. Komornik odstąpił więc od rekwizycji. Całość tego istotnego incydentu w pamięci kaliszan zachowała się jako „wojna kokosza”5.
W kwietniu 1983 r. zainicjował cykliczne modlitwy za Ojczyznę i zwyczaj układania krzyży kwietnych przy klasztorze.
W latach 1961–1967 Dzierżek był przełożonym Prowincji Wielkopolsko-Warszawskiej, zaś od 1968 do 1972 r. pełnił funkcję superiora i proboszcza Parafii Najświętszego Imienia Jezusa w Łodzi. Przez kolejne dwa lata 1972–1974 był przełożonym zakonu oo. jezuitów w Lublinie.
W latach 1974–1978 sprawował funkcję socjusza (asystenta) prowincjała prowincji wielkopolsko-mazowieckiej w Warszawie.
Ksiądz Stefan Dzierżek (pośrodku) z przyjaciółmi w czasie wycieczki w Tatrach
Klerycy Stefan Dzierżek (po lewej) i Stanisław Kiałka, lata 40. XX wieku
Ksiądz Stefan Dzierżek odprawia Mszę św.
Ksiądz Stefan Dzierżek w Tatrach
Współpraca z opozycją i organizacjami społecznymi
W okresie od 1978 do 1984 r. ponownie sprawował funkcję rektora Kolegium Księży Jezuitów w Kaliszu. W tym czasie stał się opiekunem tzw. Szkoły Jezuickiej będącej miejscem spotkań i dyskusji kaliskiej opozycji. Był współorganizatorem spotkania z Leszkiem Moczulskim w 1978 r. w klasztorze. Spotkanie to dało początek kaliskiej grupie Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, wydającej niezależny periodyk „Wolne Słowo”. Już wtedy znajdował się pod uważną obserwacją Służby Bezpieczeństwa. Założono w stosunku do niego sprawę o kryptonimie „Jowisz”6.
9 maja 1983 r. został ponownie zatrzymany, a następnego dnia skazany przez kolegium ds. wykroczeń w Kaliszu na dwa miesiące aresztu.
We wrześniu 1980 r. celebrował Mszę św. dla robotników strajkujących w Kaliskich Zakładach Koncentratów Spożywczych „Winiary”. W marcu 1981 r. współorganizował zaś przy klasztorze Klub Inteligencji Katolickiej, będący oparciem dla opozycji.
Po 13 grudnia 1981 r. został organizatorem kaliskiego oddziału Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom, stworzonego przy kościele oo. Jezuitów.
W 1989 r. współorganizował zebrania Komitetu Obywatelskiego ówczesnego województwa kaliskiego.
Pośredniczył w przekazywaniu pieniędzy na opłacanie grzywien nakładanych na działaczy Solidarności przez kolegia ds. wykroczeń. Był także animatorem szopek bożonarodzeniowych w oprawie patriotycznej. 13 października 1982 r. odprawił pierwszą Mszę św. za Ojczyznę w Kaliszu; kolejne odprawiał trzynastego dnia każdego miesiąca. Za swoją działalność 8 stycznia 1983 r. został zatrzymany i skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Łodzi na rok więzienia w zawieszeniu na trzy lata. Pretekstem do zatrzymania miał być wystrój szopki bożonarodzeniowej7.
W kwietniu 1983 r. zainicjował cykliczne modlitwy za Ojczyznę i zwyczaj układania krzyży kwietnych przy klasztorze. W związku z tym 9 maja 1983 r. został ponownie zatrzymany, a następnego dnia skazany przez kolegium ds. wykroczeń w Kaliszu na dwa miesiące aresztu. Zaraz po ogłoszeniu wyroku został osadzony w Zakładzie Karnym w Strzelinie, jednak już 24 maja został zwolniony. Władza bała się zrobić z ks. Dzierżka męczennika8.
Od 2 stycznia 1983 r. był rozpracowywany przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w Kaliszu w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Nawa”, zaś w latach 1983–1987 w ramach SOR kryptonim „Aktywny”9.
Jego patriotyczna działalność nie została zahamowana aresztowaniem. Był organizatorem spotkań z działaczami opozycji, depozytariuszem pieniędzy i dokumentacji kaliskiej „Solidarności”. Współtworzył Duszpasterstwo Rolników Indywidualnych Okręgu Kalisko-Sieradzkiego. W 1984 r. zorganizował w klasztorze wystawę Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920.
W 1984 r. został przeniesiony do klasztoru oo. Jezuitów w Radomiu, a od września 1985 r. sprawował posługę kapłańską w klasztorze oo. Jezuitów w Piotrkowie Trybunalskim. W styczniu 1987 r. przeniesiony ponownie do Radomia, a w połowie 1987 r. powrócił do Kalisza, gdzie organizował Duszpasterstwo Ludzi Pracy im. ks. Jerzego Popiełuszki kaliskiej Solidarności. W 1989 r. współorganizował zebrania Komitetu Obywatelskiego ówczesnego województwa kaliskiego10.
W 1990 r. został wyznaczony na instruktora trzeciej probacji (ostatecznej formacji jezuickiej przed złożeniem ślubów) w klasztorze oo. Jezuitów w Jastrzębiej Górze. Do Kalisza powrócił znów w 1991 r. i był tam duszpasterzem Klubu Inteligencji Katolickiej, Związku Sybiraków, Światowego Związku Żołnierzy AK i Rodziny Katyńskiej. W maju 1991 r. został prezesem Stowarzyszenia Akcji Miłosierdzia wspierającego ubogich i potrzebujących. Do końca swych dni był aktywny. Zmarł w Kaliszu 3 sierpnia 2005 roku.
Autor publikacji: Z wojennej historii kolegium wileńskiego, [w:] Pięćdziesiąt lat Prowincji Wielkopolsko -Mazowieckiej, Rzym 1976; Taka była moja mama, [w:] Wspomnienia o Wiktorii Dzierżkowej, red. K. Michalska, L. Wyszomirska, Warszawa 1977; Invinculis Christi. Moje więzienne wspomnienia, Wrocław 1987; Gdy odwaga kosztowała, Kalisz 1991; Trzydzieści lat przyszłego bohatera, [w:] S. Kiałka, Legenda wileńskiej konspiracji, red. L.J. Malinowski, Bydgoszcz 2000.
W 1943 r. odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, w 1944 r. Krzyżem Walecznych, następnie Medalem Wojska (czterokrotnie, po raz pierwszy w 1948), w 1968 r. w Londynie Krzyżem Armii Krajowej, a w 1991 r. również w Londynie Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Został mianowany Honorowym Członkiem NSZZ „Solidarność” (1995) oraz Honorowym Obywatelem Miasta Kalisza (2003).
* * *
Fotografie w tekście pochodzą ze zbiorów rodziny Dzierżków.
Tekst pochodzi z numeru 6/2023 „Biuletynu IPN”
1 M. Kozłowski, Ks. Stefan Dzierżek TJ (1913–2005) – przyjaciel „Solidarności” kaliskiej, mps; http://www.info.kalisz.pl/biograf/dzierzek.htm; W. Cieśla, Ojciec od spraw beznadziejnych, „Gazeta Wyborcza” 30 XII 2000.
2 S. Dzierżek, Gdy odwaga kosztowała, Kraków 1991, s. 208; https://chelm.fotopolska.eu/622549,foto.html.
3 C. Wilanowski, Konspiracyjna działalność duchowieństwa katolickiego na Wileńszczyźnie w latach 1939–1944, Warszawa 2000, s.32; T. Krahel, Archidiecezja wileńska w latach II wojny światowej. Studia i szkice, Białystok 2014, s.222–223.
4 M.Tomkiewicz, Więzienie na Łukiszkach w Wilnie 1939–1953, Warszawa 2018, s.98; http:// stutthof.org/node/861.
5 W.Cieśla, Ojciec…; S.Dierżek, Gdy odwaga…, s.9–29.
6 Postanowienie o założeniu sprawy ewidencyjno-operacyjnej „Jowisz” wobec Stefana Dzierżka z 19 IV 1960, Sprawa Ewidencyjno-Operacyjna „Jowisz”, sygn.IPN BU 01224/1396, k.5; W.Cieśla, Ojciec…
7 Akta kontrolne śledztwa przeciwko Stefanowi Dzierżkowi, sygn.IPN Ld 0043/774; Akta sprawy karnej Stefan Dzierżek, sygn. Ld 52/73.
8 Akta kontrolne śledztwa przeciwko Stefanowi Dzierżkowi, sygn. IPN Ld 0043/774; Akta sprawy karnej Stefan Dzierżek, sygn. Ld 52/73; Karta E-14 Stefan Dzierżek z 14.05.1968, sygn. IPN BU 2911/1; S. Dierżek, Gdy odwaga…, s.165–197.
9 Sprawa Operacyjnego Rozpracowania „Aktywny”, IPN Ra 05/709 t.1–3; Sprawa Operacyjnego Rozpracowania „Aktywny” wobec Stefana Dzierżka, sygn.IPN BU 0364/120; Sprawa kontrolna Stefan Dzierżek, sygn.0608/259; Karta E-14 Stefan Dzierżek z 16.09.1983, sygn.IPN BU 2911/1; Karta EO-4 Stefan Dzierżek z 27.12.1984, sygn.IPN Ra 0055/1.
10 Akta osobowe księdza Dzierżek Stefan, sygn. IPN Po 66/40; Karta E-14 Stefan Dzierżek z 19.11.1986, sygn. IPN BU 2911/1.
