Zapewne niewiele osób podczas spacerów Krakowskim Przedmieściem, czy w czasie wizyty w pobliskiej kawiarni (jej okna wychodzą na Krótką) zdaje sobie sprawę z dramatów, jakie rozegrały się za murami budynku pod numerem 4.

Kamienica w stylu okrętowym

Blok mieszkalny przy ul. Krótkiej 4 zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na mroczną historię, lecz także ciekawą bryłę architektoniczną – rzadki w Lublinie styl okrętowy. W dwudziestoleciu międzywojennym ten modernistyczny prąd pojawił się w różnych częściach kraju, ale najbardziej zadomowił się w Gdyni. Powstało tam wiele budynków o zaokrąglonych i gładkich krawędziach, opływowych balkonach i balustradach, przypominających wielkie statki wycieczkowe.

Dużą zaletą była lokalizacja budynku w dogodnym punkcie miasta, w pobliżu Ogrodu Saskiego i w bliskim sąsiedztwie Krakowskiego Przedmieścia – najbardziej reprezentacyjnej arterii miasta. 

W okresie II Rzeczpospolitej w Lublinie (położnym w centralnej części kraju i oddalonym od morza o ponad pięćset kilometrów) takie budowle należały do rzadkości. W stolicy województwa oprócz kamienicy przy ulicy Krótkiej 4 – najpełniej oddającej ten przejaw architektonicznej mody lat dwudziestych i trzydziestych, inspirowanej dalekimi podróżami i różnorodnymi środkami lokomocji – styl okrętowy spotkać możemy w co najmniej kilku kamienicach¹.

---

Widok na dawną siedzibę WUBP w Lublinie od strony ul. Jasnej (fot. J. Dudek)

---

Widok na dawną siedzibę WUBP w Lublinie od strony ul. Jasnej (fot. J. Dudek)

---

Widok na dawną siedzibę WUBP w Lublinie od strony ul. Jasnej (fot. J. Dudek)

Czynszową kamienicę na rogu ul. Krótkiej 4 i Jasnej 8 dla braci Aarona Josefa i Jankiela Rachmanów zaprojektował w 1938 r. inżynier Henryk Bekker (w czasie wojny przewodniczący lubelskiego Judenratu)². Na swoim koncie miał ponad dwadzieścia obiektów mieszkalnych i przemysłowych w Lublinie i innych miejscowościach regionu. Wykonywał je głównie na zlecenie żydowskich inwestorów. Mieszkania na Krótkiej 4 budowano pod wynajem. Na parterze przewidziano pomieszczenia dla sklepów (tak jest też dzisiaj), w piwnicach, poza standardowymi rozwiązaniami takimi jak pralnia, pomyślano o schronie.

Dużą zaletą była lokalizacja budynku w dogodnym punkcie miasta, w pobliżu Ogrodu Saskiego i niedaleko od instytucji miejskich, a przede wszystkim w bliskim sąsiedztwie Krakowskiego Przedmieścia – najbardziej reprezentacyjnej arterii miasta. Trzypiętrowa kamienica posiadała szesnaście wygodnych i nowoczesnych mieszkań – zelektryfikowanych i z instalacją wodociągowo-kanalizacyjną. Na dachu planowano wybudować taras, ale tego pomysłu nie zrealizowano. Bracia Rachmanowie posiadali jedynie 25 proc. udziału w nieruchomości, pozostałą część miało kilka innych osób³.

Po zajęciu Lublina przez Niemców w kamienicy ulokował się Inspektorat Finansowy dla powiatu lubelskiego – jeden z urzędów władz okupacyjnych.

Aaron Josef Rachman – lubelski przedsiębiorca budowalny – należał do zamożnych mieszkańców Lublina. Wyznacznikiem jego wysokiej pozycji finansowej było nie tyle posiadanie służby, ile własnego samochodu osobowego, który w latach trzydziestych uchodził za dobro luksusowe. W 1939 r. po lubelskich drogach jeździło 1152 pojazdów⁴. Nabywali je najlepiej usytuowani obywatele, niejednokrotnie należący do lokalnej elity, np. lekarze, wojskowi czy inżynierowie.

Rachmanowie mieszkali na Krakowskim Przedmieściu 30 i nigdy nie przeprowadzili się na ul. Krótką 4. Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. wyjechali do Lwowa. Później w 1940 r. Sowieci wywieźli ich w głąb ZSRR, w okolice Czelabińska przy granicy z Kazachstanem⁵ – zapewne w ramach trzeciej deportacji z 29 czerwca, która objęła tzw. bieżeńców, czyli uciekinierów spod niemieckiej okupacji (dwie trzecie z nich stanowili Żydzi).

Po 1941 r. wojnę spędzili w Uzbekistanie i Kazachstanie. Do Lublina wrócili w grudniu 1944 r., a dwa lata później przeprowadzili się do Łodzi, po czym wyjechali do Maroka, a w 1949 r. do Izraela⁶.

---

Szkic budynku przy ul. Krótkiej 4 z ok. 1938 r. Archiwum Państwowe w Lublinie (Akta miasta Lublina, Inspekcja Budowlana, sygn. 2403, k. 19a)

---

Siedziba WUBP w Lublinie. Przed wejściem do budynku widoczny wartownik (fot. z zasobu IPN)

---

Kamienica przy ul. Krótkiej 4 (fot. z zasobu IPN, Archiwum Osobiste Bernarda Nowaka)

Wojenni i powojenni lokatorzy

Po zajęciu Lublina przez Niemców w kamienicy ulokował się Inspektorat Finansowy dla powiatu lubelskiego – jeden z urzędów władz okupacyjnych⁷. Ulice położone w sąsiedztwie Krótkiej znalazły się w niemieckiej dzielnicy mieszkaniowej. W lipcu 1944 r., gdy Armia Czerwona wraz z oddziałami 1. Armii Wojska Polskiego wyparła z Lublina niemieckiego okupanta, do opuszczonych pomieszczeń wprowadzili się nowi lokatorzy, reprezentujący władze komunistyczne spod znaku Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.

W ostatnich dniach lipca 1944 r. na rogu ulicy Krótkiej 4 i Jasnej 8 zaczęła się historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce i na Lubelszczyźnie. 

To właśnie w ostatnich dniach lipca 1944 r. na rogu ulicy Krótkiej 4 i Jasnej 8 zaczęła się historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce i na Lubelszczyźnie. O powołaniu Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, czyli policji politycznej, Polacy dowiedzieli się z Manifestu PKWN, który powstał 21 lipca 1944 r. w Moskwie, a ogłoszony został dzień później. W tym momencie mieszkańcy Polski lubelskiej z pewnością nie widzieli czym właściwie będzie się on zajmował, ale bardzo szybko pokazał swoje brutalne oblicze. Rozpoczęły się aresztowania żołnierzy Armii Krajowej i innych osób związanych ze strukturami Polskiego Państwa Podziemnego. Zadaniem aparatu bezpieczeństwa był likwidacja wszelkich form oporu społeczeństwa wobec budowanego systemu komunistycznego. Funkcjonariuszy UB wspierali ich sowieccy koledzy z NKWD. Oni właśnie odpowiadali za represje wobec tysięcy mieszkańców regionu.

Urzędy Bezpieczeństwa powstały w każdym województwie (Wojewódzkie Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego) i powiecie (Powiatowe Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego). W szczytowym momencie rozwoju w latach pięćdziesiątych pracowało w nich ponad trzydzieści tysięcy ludzi, z czego ponad 1300 na Lubelszczyźnie. Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego podlegały więzienia i obozy, w których przetrzymywano przeciwników systemu. Początkowo pracownicy UB także cenzurowali listy.

Aparat bezpieczeństwa interesował się wszystkimi obszarami życia politycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego. W latach czterdziestych skupił się na zwalczaniu polskiego podziemia niepodległościowego i opozycyjnego Polskiego Stronnictwa Ludowego, jako realnej siły mogącej zagrozić komunistom w przejęciu pełni władzy. Potem punkt ciężkości swoich działań przerzucił na walkę z Kościołem katolickim i innymi wyznaniami religijnymi, jako instytucjami niezależnymi od ówczesnych władz.

W lipcu 1945 r. Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie zawarł z Aaronem Rachmanem – jako współwłaścicielem i kuratorem nieruchomości – umowę na wynajem budynku i zobowiązał się płacić czynsz w wysokość 3240 zł miesięcznie⁸. Dopiero w marcu 1948 r. Wydział Kwaterunkowy w Lublinie formalnie przydzielił tę nieruchomość WUBP⁹. W grudniu 1949 r. lubelska bezpieka rozpoczęła procedurę wywłaszczeniową. Złożyła wniosek o przejęcie prawa własności tej nieruchomości przez skarb państwa, co nastąpiło 11 października 1950 r.¹⁰.

---

Wmurowana tablica na budynku dawnej siedziby WUBP w Lublinie (fot. J. Dudek)

---

Widok na ul. Krótką w Lublinie od strony Krakowskiego Przedmieścia (fot. J. Dudek)

Areszt wewnętrzny UB

Mury bloku przy ul. Krótkiej 4 widziały wiele ludzkich dramatów. Na parterze i piętrach mieściły się biura poszczególnych wydziałów, a w piwnicach powierzchnię 361 m² zajmował areszt wewnętrzny – najpierw Resortu Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a potem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie. Zarówno w latach czterdziestych, jak i pięćdziesiątych funkcjonariusze UB torturowali zatrzymanych. Wspominali o tym sami więźniowie, ale też oficjalne dokumenty bezpieki.

W 1945 r. jeden z kierowników WUBP w Lublinie, mjr Faustyn Grzybowski, pisał następująco:

O tych praktykach mówiły przeprowadzone w 1946 r. przez prokuratorów Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Lublinie inspekcje w poszczególnych UBP w woj. lubelskim. Jeden z prokuratorów pisał:

Za pomocą tortur fizycznych i psychicznych zmuszano zatrzymanych do przyznania się do winy, do wyjawienia policji politycznej interesujących ją informacji.

Do dziś na murach piwnic przy ul. Krótkiej 4 zachowały się napisy umieszczone przez aresztowanych. Można odczytać imiona i nazwiska, inicjały, daty, przyczyny zatrzymania, kalendarze pozwalające określić upływający czas, symbole dające nadzieję (krzyże) i wolę oporu (znak Polski Walczącej), sentencje („Boże daj przetrwać”)¹³.

Niemal każdy aresztowany przez WUBP w Lublinie, zanim trafił do więzienia karno-śledczego na Zamku w Lublinie, najpierw przebywał w areszcie przy ul. Krótkiej 4. W szesnastu celach – połowa z nich nie miała okien – panowała ciemność i zaduch.

– pisała w kwietniu 1952 r. wiceprokurator Generalnej Prokuratury po inspekcji aresztu¹⁴. Więźniowie nie korzystali ze spacerów. Jeden z żołnierzy AK, zamordowany na podstawie wyroku sądowego w 1945 r., tak w grypsie do rodziny pisał o pobycie w areszcie przy ul. Krótkiej:

Jeden w wartowników WUBP z rozbrajającą szczerością wspominał po latach postępowanie swoich kolegów wobec zatrzymanych partyzantów z polskiego podziemia niepodległościowego:

Bicie przesłuchiwanych – tak jak w przywołanych wspomnieniach – prowadziło do utraty zdrowia, a nawet życia. Z powodu bezwzględnych metod stosowanych nie tylko podczas przesłuchań, lecz także w trakcie rewizji, urzędy bezpieczeństwa i ich pracownicy budzili strach i nienawiść w społeczeństwie.

* * *

Kamienica przy ul. Krótkiej 4 jako główna siedziba WUBP w Lublinie służyła do 1953 r. Na początku lat pięćdziesiątych przy ul. Narutowicza 73 ruszyła budowa nowego gmachu dla lubelskiego aparatu represji (obecnie mieści się tam Komenda Wojewódzka Policji w Lublinie). WUBP przeprowadził się tam w 1953 r., ale historia ul. Krótkiej 4 – jako obiektu aparatu bezpieczeństwa – wcale się nie skończyła. Co prawda, areszt wewnętrzny przestał funkcjonować i przeniesiono go na ul. Narutowicza, ale kamienicę nadal zajmowały jednostki administracyjno-gospodarcze, m. in. Wydział Finansowy, Zdrowia, Więziennictwa czy Kwatermistrzostwo.

Powojenną historię budynku przy ul. Krótkiej 4 przypomina tablica wbudowana w 1998 r. przez Radę Miejską Lublina. Upamiętnia ona wszystkich, którzy „cierpieli i ginęli” z rąk funkcjonariuszy komunistycznego aparatu represji.

---

Stare oznaczenie ulicy (fot. J. Dudek)

---

Napisy w piwnicach kamienicy przy ul. Krótkiej 4 (fot. Paweł Chojna)

---

Napisy w piwnicach kamienicy przy ul. Krótkiej 4 (fot. Paweł Chojna)

_{¹ M. Domagała, Niezwykła kamienica w stylu okrętowym. Symbol prestiżu i przynależności do elity Lublinahttps://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,48724,23749381,niezwykla-kamienica-w-stylu-okretowym-symbol-prestizu-i-przynaleznosci.html (dostęp 15.01.2025).}

_{² J. Żywicki, Bekker (Beker, Becker) Henryk (Chaim) [w:] Sylwetki Żydów lubelskich: leksykon, red. A. Kopciowski i inni, Lublin 2019, s. 46–47.}

_{³ AIPN Lu, 212/49, Zaświadczenie z Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu Powiatowego w Lublinie odnośnie do nieruchomości przy ul. Krótkiej 4, Lublin, 26 IV 1951 r., k. 49.}

_{⁴ Mały rocznik statystyczny 1939, Warszawa 1939, s. 199.}

_{⁵ https://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/publication/102982/edition/97661/content (dostęp 09.05.2025).}

_{⁶ M. Domagała, Niezwykła kamienica w stylu okrętowym. Symbol prestiżu i przynależności do elity Lublinahttps://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,48724,23749381,niezwykla-kamienica-w-stylu-okretowym-symbol-prestizu-i-przynaleznosci.html (dostęp 15.01.2025).}

_{⁷ Informacja za niemieckim przewodnikiem po Lublinie z 1942 r. Führer durch die stadt Lublin, oprac. F. Schollen, M. O. Vandrey, Kraków 1942 r., s. 21.}

_{⁸ AIPN Lu, 212/49, Umowa między Aronem Josefem Rachmanem a Janem Stesłowiczem kierownikiem Wydziału III WUBP w Lublinie, Lublin, 13 VIII 1945 r., k. 50–51.} 

_{⁹ AIPN Lu, 212/49, Pismo kierownika Oddziału Lokali Użytkowych Wydziału Kwaterunkowego Zarządu Miejskiego w Lublinie do WUBP w Lublinie z 3 III 1948 r., k. 16.}

_{¹⁰ AIPN Lu, 212/49, Odpis orzeczenia Prezydium WRN w Lublinie z 11 X 1950 r. o odjęciu prawa własności nieruchomości przy ul. Krótkiej 4 na podstawie dekretu z 7 IV 1948 r., k. 16.}

_{¹¹ AIPN Lu, 055/58, Rozkaz nr 15 w sprawie pracy agenturalnej, 27 V 1945 r., k. 4.}

_{¹² AIPN Lu, 055/9, Wyciąg z raportu z lustracji PUBK i KP MO w Kraśniku w dniach 13–17 V 1946 r., k. 31 (PDF)}

_{¹³ P. Madejski, Napisy i znaki pozostawione przez osoby przetrzymywane w aresztach i więzieniach Lublina w latach 1944–1953, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 2, s. 485.}

_{¹⁴ M. Zwolski, „Pawilony śledcze” oraz areszty podległe wydziałom śledczym WUBP w świetle inspekcji z 1952 r., „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2006, nr 4, s. 368.}

_{¹⁵ Z. Leszczyńska, Ginę za to co najbardziej człowiek ukochać może. Skazani na karę śmierci przez sądy wojskowe na Zamku lubelskim (1944–1945), Lublin 1998, s. 83.}

_{¹⁶ AIPN, 2241/207, Wspomnienia Władysława Szpadzika pt.: „Utrwalanie władzy ludowej i walka z bandytyzmem na terenie województwa lubelskiego w latach 1945–1950”, 1980 r., k. 33.}