Jak podkreślał w 2019 r. Andrzej Chendyński, prezes Koła Polaków z Indii z lat 1942–1948:
„Indie zaoferowały pomoc. To tam w Indiach, we wszystkich osiedlach była nasza Mała Polska. Tam uczono nas miłości do Ojczyzny. W szkołach, w harcerstwie i w Kościele”.
Duże znaczenie dla podtrzymania ducha patriotyzmu wśród Polaków miało uroczyste obchodzenie ważnych rocznic narodowych, w tym Święta Niepodległości czy uchwalenia Konstytucji 3 maja, „święta Wolności, Równości i Braterstwa” – jak wskazywano w relacjach z tego dnia.
Pierwsza strona „Polaka w Indiach” poświęcona Konstytucji 3 maja, 1 maja 1944 r. (z zasobu AIPN)
Obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja w obozie Country Club, b.d. (fot. z zasobu AIPN)
Oficjalne uroczystości
We wszystkich miejscach w Indiach, w których przebywały większe grupy polskich uchodźców, brano udział w specjalnie odprawianych nabożeństwach oraz organizowanych wówczas odczytach, pogadankach, wystawach czy defiladach harcerzy i harcerek, młodzieży przebranej w stroje narodowe, a w końcu wszystkich mieszkańców obozu. Nie inaczej było także w obozach położonych nieopodal Karaczi: w Malirze i Country Clubie.
Na uroczyste akademie i msze święte władze obozowe zapraszały dostojnych gości, w tym polityków, duchownych, wojskowych czy przedstawicieli lokalnych władz, którzy wygłaszali okolicznościowe przemówienia podkreślające znaczenie uchwalonego w 1791 r. aktu prawnego. Znajdowali się wśród nich m.in.: gubernator prowincji Sind sir Hugh Dow, dowódca okręgu wojskowego Sind generał Neville Godfray Hind czy arcybiskup Bombaju Thomas Roberts.
W oczekiwaniu na defiladę. Od lewej siedzą: gen. Neville Godfray Hind – dowódca oddziałów w prowincji Sind, bp Albin von Mildenburg, kierownik Ekspozytury Delegatury MPiOS w Karaczi Zygmunt Rosada, sir Hugh Dow – gubernator prowincji Sind, jego żona lady Annie Dow, arcybiskup Bombaju Thomas d’Esterre Roberts, N.N., 3 maja 1944 r. (fot. z zasobu AIPN)
Polskie dzieci i młodzież w strojach ludowych podczas obchodów uchwalenia Konstytucji 3 maja w Karaczi, b.d. (fot. z zasobu AIPN)
Atmosferę omawianych wydarzeń oddaje opis obchodów święta 3 Maja w 1944 r. dołączony do sprawozdania dla Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej rządu RP w Londynie z tego miesiąca:
„Łopoczące biało-czerwone chorągiewki na dachach szarych namiotów, prężą się piersi harcerzyków i harcerek ustawionych w szpaler od bramy wjazdowej – poprzez linie namiotów – do stojącej na wzniesieniu drewnianej kapliczki […]. Rozpoczęła się uroczysta msza św[ięta]. Pierwsze rzędy ławek zajęli reprezentanci naszych władz oraz goście angielscy, amerykańscy, hinduscy. Zwarte stoją hufce harcerskie, uszeregowane gromady pracowników obozu, błyszczą haftowane gorsety i powiewają różnokolorowe wstęgi krakowianek. Przemawia ksiądz arcybiskup. Mówi po angielsku o naszym święcie narodowym, o dzielności Narodu, o jego cierpieniach i szczęśliwej przyszłości. Serca wierzą, usta powtarzają: »Amen«. Rozpoczęła się defilada, maszerują dzieciaki z przedszkola, maszerują, a potem szkoła. […] Drużyny harcerek idą ślicznie, sprężyście, rytmicznie, w pozycji bardzo wojskowej. Harcerze maszerują w naszym takcie marszowym, przy wtórze odmiennego nieco rytmu orkiestry. Już przedefilowały barwne krakowianki, błyszcząc w słońcu. Potem niosą sztandar robotnicy obozowi i policja, a cała ludność obozu zamyka pochód. Piękna manifestacyjna uroczystość, zjednoczenie wszystkich bez względu na płeć, wiek, stanowisko lub zapatrywania […]”1.
Orkiestra hinduska podczas obchodów uchwalenia Konstytucji 3 maja w Karaczi, 1944 r. (fot. z zasobu AIPN)
Obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja w Karaczi. Na pierwszym planie (w białym garniturze i kapeluszu) kierownik Ekspozytury Delegatury MPiOS w Karaczi Zygmunt Rosada, 3 maja 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Święto polskiej kultury
Po części oficjalnej rozpoczynały się mniej formalne obchody. Święto było bowiem również doskonałą okazją do zaprezentowania polskich zwyczajów, tradycji, kuchni i kultury. Prym w tej ostatniej materii wiodły polska muzyka i sztuka teatralna.
Obozowa orkiestra grała polskie utwory, a zespoły wokalne przybliżały gościom pieśni narodowe i ludowe. Wtórowała im hinduska orkiestra wojskowa, która w tym dniu dawała koncerty dla Polaków. Wieczorem z kolei zapełniały się deski teatru, na których dzieci i młodzież szkolna recytowały wiersze, śpiewały piosenki związane z krajem ojczystym i odtwarzały scenki okolicznościowe.
Na koniec obozowa grupa wystawiała utwory polskich artystów. Specjalnie w tym celu wcześniej we własnym zakresie przygotowywano dekoracje i stroje sceniczne. Te radosne obchody podszyte były jednak zadumą, wspominkami i lękiem, czy jeszcze uda się wrócić do wytęsknionej Ojczyzny.
* * *
Publikowane wraz z tekstem fotografie, przedstawiające uroczyste obchody święta Konstytucji 3 maja w polskich obozach uchodźczych w Indiach, pochodzą z zespołu Koła Polaków z Indii 1942-1948, stowarzyszenia zrzeszającego byłych uchodźców polskich w Indiach, które w 2019 r. przekazało swoje zbiory do zasobu Archiwum IPN w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
1 AAN, MPiOS Rządu RP w Londynie, 87, Uroczystość 3 maja 1944 r. w obozie uchodźców polskich w Karachi, maj 1944 r., k. 63.
