„Witaj nam Polsko uboga, obdarta!
Matko Ojczyzno, krwią synów strapiona-
Czy znowu masz być nadwoje rozdarta?
Wolą czerwonych? Granicą Curzona? […]
Są w Krasnosielcu poaresztowani,
Siedzą przez resort dotkliwie pobici,
Wkrótce na Sybir zostaną wysłani……
Może przez braci zostaną odbici?”.
Krasnosielc – wieś położona na Mazowszu, w powiecie makowskim, nad rzeką Orzyc – stała się w 1945 r. (w zastępstwie zniszczonego w trakcie działań wojennych Makowa Mazowieckiego) tymczasową siedzibą Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.
Stanisław Borodzicz ps. „Wara”, szef sztabu Komendy Okręgu II Mazowsze Północne, wydał rozkaz oswobodzenia więźniów. Na dowódcę akcji wyznaczony został por. Roman Dziemieszkiewicz.
To tu, w nocy z 1 na 2 maja 1945 r., oddział Narodowych Sił Zbrojnych Okręgu II NSZ Mazowsze Północne, dowodzony przez por. Romana Dziemieszkiewicza pseudonim: Adam, Pogoda, przeprowadził zbrojną akcję, w trakcie której uwolnił przetrzymywanych w areszcie 42 żołnierzy AK i NSZ.
Nocny atak
W kwietniu 1945 r. na terenie powiatu Maków Mazowiecki bezpieka dokonała aresztowań wielu żołnierzy Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych. Wśród zatrzymanych znaleźli się m.in. członkowie kierownictwa Komendy Powiatowej NSZ oraz komórek gminnych, w tym Wenanty Wiszowaty ps. Zrąb czy Jerzy Niestępski ps. Jurand. Łącznie uwięziono wówczas ok. 60 osób, z których 42 umieszczono w areszcie (piwnicach) Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krasnosielcu, pozostałych zaś przekazano do WUBP w Warszawie. Istniało zagrożenie, że wszyscy zostaną zabici lub wywiezieni w głąb ZSRS.
Roman Dziemieszkiewicz ps. Adam, Pogoda, żołnierz podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, komendant Powiatu NSZ Ostrołęka i Powiatu NSZ Ciechanów (Okręg II NSZ Mazowsze Północne), dowódca akcji na areszt Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krasnosielcu (fot. domena publiczna)
Wiersz, zakwalifikowany jako dowód rzeczowy w sprawie prowadzonej przeciwko Zygmuntowi Góreckiemu ps. Szary, został zarekwirowany w trakcie rewizji domowej przeprowadzonej 12 I 1946 r. w jego domu we wsi Morawka w pow. ciechanowskim (z zasobu IPN)
Wiersz, zakwalifikowany jako dowód rzeczowy w sprawie prowadzonej przeciwko Zygmuntowi Góreckiemu ps. Szary, został zarekwirowany w trakcie rewizji domowej przeprowadzonej 12 I 1946 r. w jego domu we wsi Morawka w pow. ciechanowskim (z zasobu IPN)
Zdjęcie sygnalityczne Zygmunta Góreckiego ps. Szary, osadzonego w więzieniu w Rawiczu, wykonane przez WUBP w Poznaniu 20 kwietnia 1948 r. (fot. z zasobu IPN)
W tej sytuacji, Stanisław Borodzicz ps. Wara, szef sztabu Komendy Okręgu II Mazowsze Północne, wydał rozkaz oswobodzenia więźniów. Organizację oddziału zbrojnego powierzono ppor. Julianowi Henrykowi Pszczółkowskiemu ps. Myśliwiec (fig. w aktach jako Henryk Pszczółkowski) oraz ppor. Czesławowi Czaplickiemu ps. Ryś z komendy powiatu przasnyskiego NSZ. Na dowódcę akcji wyznaczony został por. Roman Dziemieszkiewicz ps. Adam, Pogoda.
Koncentracja oddziału, złożonego z ok. 60 osób pochodzących z pow. przasnyskiego i makowskiego, nastąpiła w lasach koło Chodkowa Wielkiego, kilka kilometrów od aresztu. Wyruszono wieczorem, 30 kwietnia 1945 r., ale sam atak nastąpił w nocy z 1 na 2 maja. Po krótkiej wymianie ognia budynek PUBP został opanowany, uwięzionych wyprowadzono z piwnic bezpieki i ewakuowano do pobliskich lasów.
Podczas akcji zginął jeden członek podziemia – Julian Henryk Pszczółkowski ps. Myśliwiec, oraz pięciu funkcjonariuszy UB. W trakcie działań ujęto również kilkunastu funkcjonariuszy bezpieki i MO, w tym komendanta posterunku MO Ignacego Boczara i zastępcę komendanta powiatowego MO Czesława Kuczyńskiego, których za znęcanie się nad więźniami skazano na karę śmierci. Wyroki wykonano na miejscu. Pozostałych funkcjonariuszy zwolniono po uzyskaniu od nich przyrzeczenia, że porzucą pracę w organach bezpieczeństwa.
Wiersz i maszyna do pisania
Przywołane powyżej wydarzenia opisał w swym wierszu Zygmunt Górecki ps. Szary, żołnierz podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, członek Narodowych Sił Zbrojnych, pochodzący z Morawki w pow. ciechanowskim. W działalność konspiracyjną zaangażował się w 1943 r. Zwerbowany przez Edmunda Kowalewskiego ps. Burza, dowódcę oddziału zbrojnego NSZ w powiecie ciechanowskim, pełnił m.in. funkcję „oficera oświatowego” (ew. „polityczno-oświatowego”) w szkole podchorążych założonej przez „Burzę” w Ciemniewie.
W trakcie rewizji funkcjonariusze odnaleźli i zarekwirowali przechowywaną przez niego dokumentację: wiersze, preliminarze budżetowe NSZ oraz „instrukcję walk partyzanckich”.
Wiersz wpadł w ręce bezpieki 12 stycznia 1946 r. po aresztowaniu Zygmunta Góreckiego.
W trakcie rewizji przeprowadzonej w jego domu funkcjonariusze UB odnaleźli i zarekwirowali przechowywaną przez niego dokumentację: wiersze, preliminarze budżetowe NSZ oraz „instrukcję walk partyzanckich”, z której – jak później stwierdzono – miał nauczać
„bandytów N.S.Z. dokonywać napadów i walczyć z U.B. i M.O.”.
Fragment zeznań Bolesława Częścika ps. Orlik, uczestnika akcji na siedzibę PUBP w Krasnosielcu, złożonych podczas śledztwa w WUBP w Warszawie, 13 IX 1950 r. (sygn. IPN)
Protokół rewizji domowej przeprowadzonej na posesji Zygmunta Góreckiego w m. Morawka pow. Ciechanów 12 stycznia 1946 r. W trakcie przeszukania odnaleziono i zarekwirowano m.in. „Wiersz o napadzie na U.B. w Krasnosielcu” (z zasobu IPN)
Fragment odpisu wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie wydanego w sprawie Zygmunta Góreckiego podczas rozprawy sądowej na sesji wyjazdowej w Ciechanowie 17 września 1946 r. (z zasobu IPN)
Tego dnia zarekwirowano także maszynę do pisania marki Royal, którą – według jego słów – kupił w maju 1945 r. od żołnierza sowieckiego za pięćset złotych. Na maszynie tej, jak przyznał w trakcie śledztwa:
„[…]pisałem rozkazy N.S.Z. oraz wszelkie wiersze antypaństwowe, między innymi napisałem wiersz na cześć napadu na P.U.B.P. w Krasnosielcu”.
Szczegóły przebiegu akcji opisanej w wierszu przekazał mu sam Roman Dziemieszkiewicz,
„który opowiedział dokładnie przebieg napadu na Krasnosielc mnie i Kowalewskiemu ps. »Burza«. Z tych szczegółów ułożyłem wiersz na cześć bojówki, której dowódcą był »Adam« i która brała udział w napadzie na Krasnosielc”.
17 września 1946 r. Zygmunt Górecki został skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie podczas rozprawy sądowej na sesji wyjazdowej w Ciechanowie na 10 lat więzienia za działalność „po linii polityczno-oświatowej” w
„nielegalnej organizacji NSZ, która […] usiłuje przemocą zmienić ustrój Państwa Polskiego”,
w tym za: pisanie wierszy i preliminarzy budżetowych oraz przechowywanie „instrukcji walk partyzanckich” i zwerbowanie trzech nowych członków do NSZ. Wyrok, zmniejszony na mocy amnestii do 5 lat, odbywał w osławionych, represyjnych więzieniach: karno-śledczym Warszawa III (tzw. Toledo) oraz w Rawiczu. Opuścił je 17 września 1951 r.
* * *
Wiersz Zygmunta Góreckiego to jedno z wielu znajdujących się zasobie Instytutu Pamięci Narodowej źródeł wiedzy o akcji przeprowadzonej przez oddział Narodowych Sił Zbrojnych na siedzibę PUBP w Krasnosielcu. Informacje o przebiegu wydarzeń, jak również dokumenty dotyczące dalszych losów uczestników ataku można odnaleźć nie tylko w dokumentacji operacyjnej organów bezpieczeństwa, ale również w aktach śledczych, sądowych i więziennych. Cenne dane na ten temat zawiera także dokumentacja administracyjna wytworzona przez służby bezpieczeństwa w trakcie ich działalności, w tym sprawozdania, raporty i akta osobowe funkcjonariuszy bezpieki.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
