Eduard Lubusch urodził się 22 lutego 1922 r. w Bielsku. Jego rodzicami byli Rudolf i Bernardyna Lubusch z domu Vlcék. Bielsk był miejscowością zamieszkiwaną przez Polaków i Niemców, co pozwoliło Eduardowi biegle opanować zarówno język polski, jak i niemiecki. W 1934 r. ukończył szkołę podstawową, a rok później rozpoczął naukę w wieczorowej szkole zawodowej.

W czerwcu 1939 r. zakończył edukację, zdobywając kwalifikacje ślusarza¹. Następnie pracował w zawodzie w zakładach w Bielsku, aż do momentu skierowania go do pracy w zakładach w Garmisch-Partenkirchen, dokąd wyjechał wraz z ojcem. Od września do końca listopada 1939 r. pracował w warsztatach elektrycznych. Dnia 1 grudnia 1939 r. powrócił do rodzinnego miasta. Następnie, 8 grudnia 1939 r., zgłosił się na badania wojskowe.

Służba w KL Buchenwald i KL Auschwitz

Z karty osobistej Biura Informacyjnego Wehrmachtu oraz z życiorysu napisanego przez Eduarda Lubuscha wynika, że od 14 grudnia 1939 r. pełnił on funkcję strażnika w obozie koncentracyjnym KL Buchenwald. Informacja ta nie była dotychczas publikowana w dostępnych źródłach. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zakończył służbę w KL Buchenwald. Według wnuczki Lubuscha, jego matka miała przekupić władze, by przenieść go bliżej rodzinnego domu, prawdopodobnie do KL Auschwitz.

Dokładny czas tych działań oraz data rozpoczęcia służby w Auschwitz pozostają nieznane. W artykułach popularnonaukowych podawana jest data 1 lutego 1941 r. jako początek służby w KL Auschwitz, jednak dokumenty Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau (APMA-B) i Bundesarchiv tego nie potwierdzają. Wiesław Kielar, były więzień KL Auschwitz, wspominał, że w 1940 r. Lubusch pełnił funkcję Blockführera². Z kolei inny były więzień, Stanisław Trynka, relacjonował, że pod koniec 1941 r. Lubusch pełnił funkcję Kommandoführera³. Wiosną 1941 r. Lubusch przyczynił się do uruchomienia odlewni, gdzie prawdopodobnie sprawował nadzór.

Te wspomnienia wskazują, że na przełomie lat 1940/1941 Eduard Lubusch przebywał już w KL Auschwitz, co sugeruje, że jego służba w KL Buchenwald trwała około roku.

---

Eduard Lubusch vel Bronisław Żołnierowicz. Zdjęcie przedstawiające tajnego współpracownika [TW] o pseudonimie Karol (fot. z zasobu IPN)

Szef obozowej ślusarni

W 1942 r. Eduard Lubusch awansował na stanowisko kierownika ślusarni w stopniu SS-Rottenführera. Według relacji więźniów, w swojej pracy koncentrował się na precyzji i jakości wykonania. Warsztat, którym zarządzał, realizował także prywatne zlecenia dla komendanta obozu Rudolfa Hößa, co nadawało jego działalności szczególne znaczenie.

Zachowanie Lubuscha w warsztacie odbiegało od brutalności typowej dla innych esesmanów. Pojawiły się informacje, że traktował więźniów zbyt łagodnie, co miało być przyczyną decyzji o jego przeniesieniu do obozu koncentracyjnego Stutthof⁴. Tam miano go nauczyć bardziej brutalnego podejścia do osadzonych. Jednakże w dostępnej dokumentacji APMA-B i w Bundesarchiv nie znaleziono potwierdzenia tych zeznań.

W relacji wnuczki Lubuscha pojawia się wzmianka o bliznach na brzuchu, które – według jego opowieści – miały być wynikiem wydarzeń wojennych, w tym pobytu w więzieniu w Berlinie. Można przypuszczać, że mogło to być związane ze służbą w Auschwitz, choć również brak na to potwierdzenia w dostępnych źródłach.

Według oświadczeń, które znajdują się w APMA-B, więźniowie pracujący w ślusarni nie wspominali negatywnie E. Lubuscha. Stanisław Trynka zeznał, że Lubusch przyjął jednego z więźniów jako asystenta w warsztacie. Więźniowie traktowali taką pracę jako czas na regenerację organizmu⁵. Kazimierz Wandowski w swoim oświadczeniu wspominał, że Lubusch organizował leki i żywność dla najsłabszych więźniów⁶. Podczas procesu komendanta Rudolfa Hößa świadek Michał Kula, były więzień KL Auschwitz zatrudniony w ślusarni, zeznał, że Lubusch przeszedł przemianę w swoim zachowaniu. W swojej relacji Kula stwierdził:

Jest to jedyna zachowana relacja, która przedstawia E. Lubuscha w negatywnym świetle. Zdecydowana większość wspomnień więźniów opisuje go w sposób pozytywny. Niemniej należy pamiętać, że Lubusch pozostawał członkiem SS i częścią niemieckiego systemu terroru.

Życie prywatne esesmana

W lutym 1943 r. Eduard Lubusch złożył podanie do Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS o zgodę na zawarcie katolickiego małżeństwa z Hildegardą Kneblowski. Zaskakujące jest, że służący w Auschwitz esesman dążył do ślubu zgodnego z obrządkiem katolickim. Według relacji wnuczki Hildegarda była osobą głęboko religijną, co mogło wpłynąć na decyzję Lubuscha o ubieganie się o zgodę na takie małżeństwo.

Narzeczeni musieli przedstawić szczegółową dokumentację, w tym informacje o chorobach w rodzinach, genealogie, życiorysy, dokumenty medyczne oraz wypełnić kwestionariusz oceniający ich zdolność do zawarcia małżeństwa. W dniu 15 kwietnia 1943 r. wniosek został odrzucony z trzech powodów: wykrytej u Lubuscha choroby przenoszonej drogą płciową, nieznanego pochodzenia dziadka ze strony matki oraz zbyt dużej różnicy wieku między przyszłymi małżonkami – Hildegarda była starsza od Eduarda o 3 lata. Dodatkowym problemem było zawarcie małżeństwa w obrządku katolickim.

Dnia 16 kwietnia 1943 r. szef Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS zmienił decyzję – wyraził zgodę, ale na zawarcie małżeństwa cywilnego. W październiku 1943 r. Eduard i Hildegarda doczekali się narodzin syna Włodzimierza⁷.

---

Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau. Blok nr 11. W bloku tym przesłuchiwano Male Zimetbaum i Edwarda Galińskiego (fot. polona.pl/domena publiczna/Biblioteka Narodowa)

---

Członkowie Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Oświęcimiu (fot. polona.pl/domena publiczna/Biblioteka Narodowa)

---

Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau. Przenośna szubienica (fot. polona.pl/domena publiczna/Biblioteka Narodowa)

Okoliczności powojennej ucieczki i zmiana tożsamości

W zbiorach rodzinnych znajduje się relacja mężczyzny, który zeznaje, że Eduard Lubusch, chcąc zyskać pozytywną opinię po zakończeniu wojny, zaczął pomagać więźniom w ucieczkach. W maju 1944 r. miał pomóc w ucieczce Franciszkowi Faixowi, oficerowi 2. Pułku Piechoty Legionów, który w 1920 r. został awansowany na kapitana⁸. Faix był odznaczony Orderem Wojskowym Virtuti Militari. Lubusch pomógł również zakochanej parze więźniów – Edwardowi Galińskiemu i Mali Zimetbaum. Zorganizował dla nich broń oraz mundur esesmański. Udzielona pomoc umożliwiła parze wspólną ucieczkę z obozu 24 czerwcu 1944 r.⁹. Niestety, zakochani zostali schwytani i wykonano na nich wyrok śmierci. Edward Galiński, pracując w obozowej ślusarni, miał okazję poznać Lubuscha.

W artykułach popularnonaukowych pojawiają się informacje, że w 1944 r. Eduard Lubusch miał opuścić szeregi SS. W APMA-B i Bundesarchiv nie ma żadnej wzmianki potwierdzającej dezercję. Taki fakt z pewnością zostałby odnotowany. Jedna z teorii sugeruje, że Lubusch mógł uciec po schwytaniu Galińskiego i Zimetbaum, których torturowano w bloku nr 11. Obawiając się, że mogą go wydać, miał zdecydować się na dezercję. Inna teoria zakłada, że przewidując nieuchronną klęskę Niemiec i obawiając się konsekwencji, postanowił się ukryć. Pomoc w ukryciu miała zapewnić mu rodzina żony, a szczególnie teść, Jan Kneblowski, który miał kontakty w Armii Krajowej. Wiadomo, że dzięki wsparciu AK Eduard, jego żona Hildegarda oraz ich roczny syn Włodzimierz zdobyli nowe dokumenty tożsamości¹⁰. Rodzina ukrywała się na terenie Wielkopolski, przyjmując nowe imiona i nazwiska:

– Eduard Lubusch jako Bronisław Żołnierowicz,

– Hildegarda Kneblowski jako Marta Żołnierowicz,

– syn Włodzimierz Żołnierowicz (formalnie adoptowany).

Pewne jest, że Eduard Lubusch został wpisany do Centralnego Rejestru Przestępców Wojennych i Podejrzanych pod numerem 265880¹¹.

Życie w PRL

Po wojnie rodzina Żołnierowiczów osiedliła się w Luboszycy na terenie Wielkopolski. Marta ukończyła kurs aptekarski, a Bronisław pracował jako ślusarz. Rodzina utrzymywała również bliskie relacje z przyjaciółmi, rodziną Sienkiewiczów, mieszkającą w Rudnie Wielkiej, których odwiedzali nawet po przeprowadzce z Luboszycy. W 1947 r. teściowie Bronisława, rodzina Kneblowskich, zamieszkali w Jeleniej Górze. W latach 50. sam Bronisław z rodziną przeniósł się do tego miasta i zamieszkał przy ul. Szpaczej. Początkowo rodzina zajmowała się handlem, a później Marta podjęła pracę w PSS Społem. Na przełomie lat 60. i 70. Bronisław został przewodnikiem PBP „Orbis”. Dzięki biegłej znajomości języka niemieckiego oprowadzał turystów przyjeżdżających z Republiki Federalnej Niemiec.

Dnia 23 października 1976 r. B. Żołnierowicz został pozyskany dobrowolnie przez Służbę Bezpieczeństwa jako tajny współpracownik o pseudonimie „Karol”¹². Obserwował negatywne zachowania i wypowiedzi odwiedzających kraj oraz monitorował środowisko pilotów PBP „Orbis”. Donosił na osoby podejrzane o nawiązywanie kontaktów z zagranicznymi turystami. Ze względu na podeszły wiek i pogarszający się stan zdrowia w 1982 r. został przekwalifikowany na kontakt operacyjny. Bronisław Żołnierowicz zmarł 10 marca 1984 r. we Wrocławiu i został pochowany na cmentarzu w Jeleniej Górze.

_{¹ Bundesarchiv- Dienststelle Berlin, Berlin Document Center (BDC); Personenbezogene Unterlagen der SS und SA, sygn. R 9361-III/122025, k. 33.}

_{² W. Kielar, Annus Mundi, Kraków 1972, s. 309}

_{³ Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau Muzeum, Oświadczenia, Stanisław Trynka, sygn.1267, t. 57.}

_{⁴ W. Kielar, Annus…, dz. cyt., s. 309.}

_{⁵ APMA-B, Oświadczenia, Stanisław Trynka, sygn. 1267, t. 57.}

_{⁶ APMA-B, Oświadczenia, Kazimierz Wandowski, sygn. 440, t. 17.}

_{⁷ Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, Proces Rudolfa Hössa. Akta Krakowskiej Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w sprawie karnej Rudolfa Hössa, byłego komendanta obozu koncentracyjnego KL Auschwitz-Birkenau, zawarto: protokoły przesłuchań świadków., sygn. 196/83, Zeznanie z postępowania sądowego/karnego świadka Michała Kuli, Kraków dn. 11 czerwca 1945 r., s. 66-109.}

_{⁸ Bundesarchiv-Dienststelle Berlin, BDC; Personenbezogene Unterlagen der SS und SA, sygn. R 9361-III/122025, k. 4-88.}

_{⁹ Zbiory prywatne rodziny Semczuk (Toruń), relacja nieznanej osoby.}

_{¹⁰ W. Kielar, Annus…, dz. cyt., s 371-408.}

_{¹¹ Relacja rozmowy z J. Dolegą-Semczuk z dn. 22.11.2024 r.}

_{¹² BArch Außenstelle Ludwigsburg, Zentralen Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung nationalsozialistischer Verbrechen, sygn. B 162/41406.}

_{¹³ AIPN Wr, Teczka personalna figuranta kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim "Pilot"/tajnego współpracownika pseudonim "Karol"/kontaktu operacyjnego dot. Żołnierowicz Bronisław, sygn. 0015/869 t. 1, s 58.}