Jerzy Kirchmayer pochodził z rodziny inteligenckiej, był synem adwokata. Z wojskiem związany był od 1918 r., najpierw w szeregach III Korpusu Polskiego na terenie Ukrainy, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – Wojska Polskiego.
Kariera wojskowa
Brał udział w wojnie o granice oraz w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. Służył w 7. Pułku Artylerii Polowej, pełniąc m.in. funkcję szefa baterii oraz oficera prowiantowego. Po zakończeniu wojny zdecydował się pozostać w armii. W 1921 r. ukończył Szkołę Podchorążych Artylerii w Poznaniu, a w 1932 r. Wyższą Szkołę Wojenną w Warszawie.
W okresie międzywojennym służył m.in. w 3. Pułku Artylerii Ciężkiej oraz 16. Pułku Artylerii Polowej. W 1932 r., po ukończeniu kursu w Wyższej Szkole Wojennej i otrzymaniu dyplomu naukowego oficera dyplomowanego, został przydzielony do 13. Dywizji Piechoty w Równem, a następnie skierowany do Inspektoratu Armii w Toruniu.
W wojnie obronnej 1939 r. był zastępcą szefa Oddziału III Armii „Pomorze”. W trakcie okupacji zaangażował się w działalność konspiracyjną. Od połowy 1940 r. pełnił funkcję szefa sztabu Okręgu Warszawa-Województwo, a potem, w latach 1941-1944, był oficerem w Oddziale III (operacyjnym) Komendy Głównej ZWZ-AK.
W trakcie ciężkiego śledztwa, torturami i szantażem wymuszono na nim złożenie zeznań przeciwko gen. Władysławowi Tatarowi. Późniejsze odwołanie zeznań nie zostało uwzględnione.
W 1944 r. wstąpił do ludowego WP i został przydzielony do Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego, gdzie kierował Biurem Historycznym.
Od 1945 r. był Szefem Oddziału Historycznego Sztabu Generalnego, a od 1947 r. oficerem do specjalnych zleceń Szefa Sztabu Generalnego. W 1948 r. został przeniesiony w stan spoczynku i zatrudniony w charakterze redaktora w wydawnictwie „Prasa Wojskowa”.
Jerzy Kirchmayer, 1948 r. Zdjęcie z akt personalnych (fot. z zasobu IPN)
Jerzy Kirchmayer, ok. 1956 r. Zdjęcie z akt personalnych (fot. z zasobu IPN)
Proces generałów
W 1950 r. został aresztowany i oskarżony o szpiegostwo. Wraz z nim zatrzymano gen. Józefa Kuropieskę i gen. Stefana Mossora, a później gen. Mariana Spychalskiego. W trakcie ciężkiego śledztwa, torturami i szantażem wymuszono na nim złożenie zeznań przeciwko gen. Władysławowi Tatarowi. Późniejsze odwołanie zeznań nie zostało uwzględnione.
Od 1956 r. zajmował stanowisko zastępcy profesora w Dziale Historii Sztuki Wojennej, potem w Zakładzie Historii Polski w II wojnie światowej IH PAN.
W 1951 r. Najwyższy Sąd Wojskowy skazał gen. Jerzego Kirchmayera na karę dożywocia w jednym z najgłośniejszych procesów pokazowych, w tzw. procesie generałów, podczas którego na ławie oskarżonych zasiedli także: gen. Stanisław Tatar, gen. Franciszek Herman, gen. Stefan Mossor oraz płk Marian Jurecki, płk Stanisław Nowicki, płk Marian Utnik, mjr. Władysław Roman i kmdr ppor. Szczepan Wacek.
W 1955 r. zwolniono go z więzienia z powodu złego stanu zdrowia i rok później zrehabilitowano. Od 1956 r. zajmował stanowisko zastępcy profesora w Dziale Historii Sztuki Wojennej, potem w Zakładzie Historii Polski w II wojnie światowej IH PAN. Był autorem książek z dziedziny historii wojskowości oraz wielu artykułów naukowych i popularno-naukowych publikowanych m.in. w „Polsce Zbrojnej”, „Bellonie”, „Przeglądzie Artyleryjskim”, „Wojskowym Przeglądzie Historycznym”.
Gen. Jerzy Kirchmayer zmarł 11 kwietnia 1959 r. w Otwocku. Spoczywa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Protokół przesłuchania Jerzego Kirchmayera. Warszawa, 15 IX 1950 r. (z zasobu IPN)
Protokół przesłuchania Jerzego Kirchmayera. Warszawa, 15 IX 1950 r. (z zasobu IPN)
Protokół przesłuchania Jerzego Kirchmayera. Warszawa, 15 IX 1950 r. (z zasobu IPN)
Zaświadczenie o przebiegu służby wojskowej Jerzego Kirchmayera z 25 IV 1946 r. Dokument z akt personalnych (z zasobu IPN)
Notatka służbowa z rozmowy przeprowadzonej z Jerzym Kirchmayerem, 28 I 1952 r. (z zasobu IPN)
* * *
W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się liczne materiały dotyczące gen. Jerzego Kirchmayera. Są to m.in. akta dokumentujące przebieg jego służby wojskowej oraz działalność podziemną w ZWZ-AK, a także materiały operacyjne, śledcze i sądowe wytworzone przez komunistyczne organa bezpieczeństwa państwa i wymiaru sprawiedliwości.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
