Święto ustanowione zostało, jak stwierdza ustawa:
„W hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów”.
Symbol pomocy
Data – 24 marca – jest nieprzypadkowa. W sposób symboliczny nawiązuje do losów jednej z polskich rodzin. W 1944 r., w podkarpackiej miejscowości Markowa, znajdującej się nieopodal Łańcuta, doszło do okrutnej zbrodni. Żandarmi niemieccy zamordowali Wiktorię i Józefa Ulmów, ich dzieci: Stasię, Basię, Władzia, Frania, Antosia, Marysię i nienarodzone dziecko (które lada dzień miało przyjść na świat), a także ukrywających się u nich siedmioro Żydów. Ten okrutny los spotkał Saula Goldmana i jego czterech synów: Barucha, Mechela, Joachima i Mojżesza oraz kobiety pochodzące z rodziny Chaima Goldmana: Gołdę Grünfeld oraz Leię Didner z córeczką Reszlą.
Pomimo tej tragedii mieszkańcy Markowej dalej ukrywali przynajmniej 21 Żydów, którym udało się przetrwać niemiecką okupację. Wśród markowskich Sprawiedliwych warto wymienić sąsiadujących z Ulmami Dorotę i Antoniego Szylarów oraz czwórkę ich dzieci, w których chacie, na strychu, przez 17 miesięcy ukrywała się siedmioosobowa rodzina Bezemów (późniejszych Weltzów). Należy podkreślić że Szylarowie mieli pełną świadomość tego co stało się z ich sąsiadami, co grozi wszystkim mieszkańcom ich domu ze strony okupanta.
Kolaż dwóch zdjęć. Od lewej: Józef Ulma, Władzio, Stasia trzymająca na rękach Marysię, Franio, Wiktoria będąca w ciąży, Basia, a przed nią Antoś. W oddali po prawej chata Ulmów, gdzie na strychu ukrywali się Gołda Grünfeld, Lea Didner z córeczką Reszlą oraz Saul, Baruch, Mechel, Joachim i Mojżesz Goldmanowie. Stopklatka z prezentacji multimedialnej do wystawy „»Błogosławieni Sprawiedliwi, albowiem…« Opowieść o Rodzinie Ulmów” (wykonanie kompozycji: Kłaput Project w 2023 r.)
Wiktoria i Józef Ulmowie. Autor i data wykonania zdjęcia nieznane. Kopia cyfrowa zdjęcia została przekazana do AIPN przez dr. Mateusza Szpytmę w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci
W 1995 r. Józef i Wiktoria Ulmowie uhonorowani zostali pośmiertnie przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu w Jerozolimie (Instytut Yad Vashem) tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W 2010 r. odznaczeni zostali Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski przez prezydenta Lech Kaczyńskiego. 10 września 2023 r. w Markowej odbyła się beatyfikacja rodziny Ulmów. Nigdy wcześniej do chwały ołtarzy nie była wyniesiona cała rodzina, w tym nienarodzone dziecko.
Pomimo życia w permanentnym strachu Wiktoria i Józef Ulmowie znaleźli w sobie odwagę do ratowania niewinnych, na których został wydany wyrok. Małżonkowie nie kierowali się chęcią zysku, ale chrześcijańską miłością bliźniego, nakazującą niesienie pomocy prześladowanym. Przyjęli Żydów do swojego domu i rodziny, dzielili z nimi trudy okupacyjnej rzeczywistości. Wspólnie pracowali, aby zdobyć środki na utrzymanie, a dzieci razem się bawiły.
Warto wspomnieć również o tym, że Ulmowie wspierali także w ukrywaniu się Rywkę Tencer (Trinczer), jej dwie córki i maleńką wnuczkę. Józef pomagał wybudować schron w jarach w pobliżu potoku, dostarczał im jedzenie oraz inne niezbędne produkty. Niestety, podczas poszukiwania Żydów w Markowej 13 grudnia 1942 r. bezbronne kobiety zostały wykryte, a następnego dnia rano wraz z kilkunastoma innymi Żydami rozstrzelane przez Niemców.
Miejsce, w którym 24 marca 1944 r. niemieccy zbrodniarze zamordowali rodziny Ulmów, Szalów i Goldmanów. Tutaj pierwotnie wszyscy byli pochowani. Obok znajdował się nieistniejący już dom Wiktorii i Józefa. Obecnie miejsce to stanowi część prywatnej posesji. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
Grób na cmentarzu parafialnym w Markowej, gdzie w styczniu 1945 r. przeniesiono ciała rodziny Ulmów. 1 kwietnia 2023 r. IPN zakończył, ekshumację i identyfikację ich szczątków. Szczątki Gołdy Grünfeld, Lei i Reszli Didner oraz Saula, Barucha, Mechela, Joachima i Mojżesza Goldmanów w 1947 r. przeniesiono i pochowano na cmentarzu w Jagielle wraz z ofiarami niemieckiej zbrodni z 14 grudnia 1942 r. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
Świadectwo odwagi
Według polskich badaczy w okresie II wojny światowej Polacy pomogli przetrwać około kilkudziesięciu tysiącom Żydów. W tę heroiczną działalność zaangażowało się od 100 do ponad 300 tysięcy Polaków.
Niemieccy okupanci za udzielaną pomoc zamordowali około tysiąca naszych rodaków. Wśród osób, które zapłaciły najwyższą cenę za odruch ludzkiego serca byli członkowie rodzin Ulmów, Baranków, Kowalskich, Gądków, Kucharskich, Książków czy Nowaków.
Okupowana przez Niemców Polska była jedynym krajem w zniewolonej Europie, w którym osobom pomagającym Żydom groziła kara śmieci.
Chałupa Szylarów, w której Dorota i Antoni Szylarowie ukrywali podczas niemieckiej okupacji przez 17 miesięcy rodzinę Bezemów (późniejszych Weltzów). Wśród nich znajdowali się: Abraham, Aron, Leon, Miriam, Moniek, Rachela, Shirley (Schindla). Obecnie chata stanowi cenny obiekt muzealny Skansenu Zagroda – Muzeum Wsi Markowa. Odrestaurowany budynek został oficjalnie udostępniony dla publiczności 1 września 2021 r. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
Strych chaty Szylarów, na którym członkowie rodziny Bezemów (późniejszych Weltzów) ukrywali się przez 17 miesięcy. 11 lutego 1992 r. Helena Szylar-Kielar, Zofia Szylar-Broda oraz pośmiertnie ich rodzice Antoni i Dorota Szylarowie zostali uhonorowani przez Instytut Jad Waszem medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Budynek ten znajduje się obecnie na terenie Skansenu Zagroda – Muzeum Wsi Markowa. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
* * *
17 marca 2016 r. w Markowej zostało otwarte Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów. Jak sama nazwa wskazuje upamiętnia ono nie tylko losy Wiktorii, Józefa i ich dzieci, ale także innych Polaków, którzy podczas okupacji niemieckiej podjęli się pomocy Żydom. Tam też prezentowana jest wystawa czasowa przygotowana przez Archiwum IPN we współpracy z Muzeum. Na ekspozycji „»Błogosławieni Sprawiedliwi, albowiem…« Opowieść o Rodzinie Ulmów” można zapoznać się z oryginalnymi dokumentami z zasobu Archiwum IPN, przedmiotami wydobytymi z grobu podczas ekshumacji Rodziny Ulmów na cmentarzu w Markowej oraz modlitewnikami i książkami należącymi do Józefa i Wiktorii.
Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów otwarte w Markowej 17 marca 2016 r. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
Portrety członków Rodziny Ulmów. Na górze od lewej: Wiktoria i Józef. Na dole od lewej: Stasia, Basia, Władzio, Franio, Antoś, Marysia i Wiktoria w zaawansowanej ciąży. Kompozycje kwiatowe oraz ręcznie wykonane hafty nawiązują do lokalnej tradycji. Fragment wystawy czasowej „»Błogosławieni Sprawiedliwi, albowiem…« Opowieść o Rodzinie Ulmów” przygotowanej przez Archiwum IPN we współpracy z Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
Wystawa czasowa „»Błogosławieni Sprawiedliwi, albowiem…« Opowieść o Rodzinie Ulmów” przygotowana przez Archiwum IPN we współpracy z Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej. Markowa, 2023 r. (fot. P. Zielony)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
