Skomponowana z dwunastu rozdziałów poprzedzonych przedmową, zamkniętych wykazem poległych ormowców, sążnista (408 stron), bogato ilustrowana publikacja (444 czarno-białe fotografie, takież 32 rysunki) to majstersztyk propagandowy, a zarazem cenne źródło informacji obrobionych ideologicznie przez zdeklarowanych komunistów, jak Bohdan Czeszko (rozdz. ORMO w odbudowie Kraju), ale też niestety przez akowskich renegatów, neofitów nowej wiary: Tadeusza Konwickiego (rozdz. Oni budują Polskę nad Odrą i Nysą), Romana Bratnego (rozdz. Młodzież w ORMO – szkole walki i pracy), Jerzego Piórkowskiego (rozdz. Walka zawsze ta sama).

Utalentowani autorzy byli gwarantem poziomu literacko-emocjonalnego, natomiast nad poprawnością polityczną czuwał komitet redakcyjny: mgr Józef Ettinger, ppłk Emanuel Planer, mjr Zdzisław Pruski, Jerzy Pytlakowski. Nie od rzeczy będzie dopowiedzenie, że rysunki, projekt okładki, całościowe opracowanie graficzne publikacji wyszły spod ręki mjr. Włodzimierza Zakrzewskiego, twórcy plakatu szkalującego Armię Krajową Olbrzym i zapluty karzeł reakcji.

---

ORMO w służbie Polski Ludowej, Warszawa 1949

ORMO w służbie Polski Ludowej

Nikt dzisiaj nie wątpi, że rozwiązana 23 listopada 1989 r. ORMO¹ stanowiła – obok UB, KBW i MO – integralny element aparatu komunistycznego terroru². W oficjalnej narracji PRL-u formacja ta była oczywiście przedstawiana pozytywnie. Major Pruski wyliczał jej dokonania w okresie od 21 lutego 1946 do 31 grudnia 1948 r. następująco:

Z perspektywy problematyki niniejszego artykułu w przywołanej enumeracji najistotniejsze są starcia zbrojne ormowców z „bandami”, w wyniku których śmierć poniosło (do kwietnia 1949 r., a nie grudnia 1948 r.) niespełna 270 członków ORMO.

Co prawda mjr Pruski podaje liczbę 284 ormowców, którzy stracili życie w „zwycięskich walkach z bandami”, jednak ta statystyka zgonów nie zgadza się z danymi imiennymi, zawartymi we współtworzonym przez niego wykazie. To ostatni przed posłowiem rozdział, poświęcony ofiarom „band”, a zatytułowany Pamięci poległych.

---

Ormowcy patrolują ulice Lublina, koniec lat czterdziestych. Fot. AIPN

Rozdział Pamięci poległych

Kataloguje on personalia 264 członków formacji oparte na tym samym schemacie: liczba porządkowa, nazwisko i imię (wersaliki), przynależność administracyjna, posłowiem rozdział, poświęcony ofiarom „band”, a zatytułowany Pamięci poległych. Kataloguje on personalia 264 członków formacji oparte na tym samym schemacie: liczba porządkowa, nazwisko i imię (wersaliki), przynależność administracyjna, pochodzenie społeczne, daty urodzenia⁴ i zgonu, okoliczności śmierci. Przykładowo:

Tożsamość sprawców śmierci 264 funkcjonariuszy ORMO określana jest zasadniczo jednowyrazowo – „banda”. Tak jest w 70 przypadkach (np. „44. GODZIEBA WACŁAW. Ciechanów, chłop, ur. 15.10.1921, zm. 13.12.1946. Poległ w obronie gminy przed napadem bandy w Krasnem”⁶); niekiedy dookreślana organizacyjnie, najczęściej „banda NSZ” – 42 razy (np. „59. JEGLIŃSKI ADAM. Płońsk, robotnik, ur. 18.03.1908, zm. 12.05.1947. Zastrzelony w mieszkaniu przez bandę NSZ w Zawadach Starych”⁷); „banda WiN” – 22 przypadki (np. „164. PIETRZAK BRONISŁAW. Sieradz, chłop, ur. 8.04.1920, zm. 17.10.1947. Poległ w walce z bandą WiN we wsi Jeże-Pole, gm. Klonowa”⁸; „banda UPA” – 22 wpisy (np. „160. POPKO ŁUKASZ. Tomaszów Lub., chłop, ur. 1.10.1909, zm. 15.08.1947. Poległ w walce z bandą UPA we wsi Rzeczyca, gm. Tarnoszyn”⁹); niekiedy zaś identyfikowana pseudonimem dowódcy: „banda »Szatana«”, „banda »Wołyniaka«”, „banda »Murata«”, „banda »Ognia«” i innych (np. „31. DUDZIAK BOLESŁAW. Lubartów, chłop, ur. 2.03.1912, zm. 19.06.1946. Poległ w walce z bandą »Szatana« we wsi Charlęż, gm. Spiczyn”¹⁰).

Wyczerpujące dane na temat przyczyn śmierci 264 członków ORMO w okresie luty 1946 – kwiecień 1949¹¹, głównie – choć nie wyłącznie – związanej z aktywnością Żołnierzy Wyklętych, zbiera poniższe zestawienie tabelaryczne, sporządzone na podstawie listy poległych ormowców w opracowaniu Pytlakowskiego i Pruskiego.

---

Zestawienie tabelaryczne przyczyn śmierci 264 członków ORMO w okresie luty 1946 – kwiecień 1949, sporządzone na podstawie listy poległych ormowców w opracowaniu Pytlakowskiego i Pruskiego

Dla autorów opracowania ORMO w służbie Polski Ludowej, na podstawie którego sporządzono powyższą tabelę, sprawy przedstawiały się następująco:

W roku 1949, kiedy ukazał się ten tekst, wiadomo było, że komuniści zawdzięczający swoją pozycję Rosji sowieckiej, wyrzekli się idei niepodległościowej, a ludzi jej oddanych zwalczali pociskami (również ormowców) i kryminalizującymi określeniami „banda”, „bandyci”. Piętnowano tym mianem zarówno partyzantów o rodowodzie narodowym (NSZ), jak i akowskim (WiN). Stawiano ich na równi z ludobójcami z UPA, którzy swoim bestialstwem zapisali się jak najgorzej w pamięci historycznej Polaków.

Negatywne skojarzenia związane z UPA wykorzystano, zniekształcając pseudonim mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” (1910–1951) do formy „Upaszko” vel „Upaszka”:

Szwadronom V Brygady Wileńskiej przypisano likwidację dwóch członków ORMO, oddziałom ppor. Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia” (1925–1947), kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara” (1919–1953), kpt. Jana Dubanowskiego „Salwy” (1912–1947) i innych antykomunistycznych dowódców – zaledwie pojedynczych funkcjonariuszy tej reżimowej formacji. I choć z ormowcami nie patyczkowali się ani sierż. Jan Małolepszy „Murat” (1906–1949), ani kpt. Józef Zadzierski „Wołyniak” (1923–1946), to z załączonej tabeli wynika, że najbardziej dał się im we znaki „Szatan”, czyli ppor. Kazimierz Woźniak (1924–1947).

---

Kurs wartowników obiektów spółdzielczych PGR przy Powiatowej Komendzie ORMO w Człuchowie, 1949 r. Fot. AIPN

Na drodze walki spotykaliśmy się wszędzie

Rozprawa z Żołnierzami Wyklętymi na kartach tomu ORMO w służbie Polski Ludowej toczy się oczywiście nie tylko w notach o zabitych ormowcach, prowadzi się ją przede wszystkim w części narracyjnej publikacji. Oto znamienny przykład manipulowania faktami. Kazimierz Woźniak „Szatan” został obarczony odpowiedzialnością za śmierć czternastu ormowców, w tym za likwidację dziewięciu członków tej formacji pochodzących ze wsi Charlęż. Tymczasem Woźniak nie miał nic wspólnego z tą akcją, przeprowadził ją 19 czerwca 1946 r. oddział kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” (1912–1949), który w swoim Pamiętniku zamieszcza taką relację:

Propagandyści, świetnie żonglującymi emocjami, podają w jubileuszowej publikacji taki opis tej akcji:

Zginęli również: Jan Dudziak, Franciszek Jakubczak, Wojciech Oleszek, Mikołaj Proch, Tadeusz Pastusiak – bohaterowie upamiętnienia z 1958 r., wiszącej do 30 sierpnia 2017 r. na budynku szkoły podstawowej w Charlężu tablicy, piętnującej „bandę »Szatana« »Uskoka«”¹⁶.

Gdyby ormowcy zajmowali się wyłącznie prospołeczną działalnością, jak gaszenie pożarów, ratowanie powodzian, odśnieżanie dróg, zakładanie świetlic, klubów sportowych, rozbijanie bimbrowni etc. – nie ginęliby od kul oddziałów toczących bój o suwerenną Polskę. Tymczasem rosnące z roku na rok szeregi ORMO współtworzyły z MO, UB i KBW komunistyczny zbrojny aparat represji, nastawiony na zdławienie wolnościowego ruchu oporu Polaków:

Tekst pochodzi z numeru 12/2022 „Biuletynu IPN”

_{¹ Ustawa z 23 września 1989 r. o rozwiązaniu Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej, Dz.U.1989, nr 64, poz.388.}

_{² „Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej była jednym z najbardziej trwałych ogniw aparatu represji w Polsce Ludowej”.T.Pączek, Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej w latach 1946–1989: rozwój organizacyjny i rola w aparacie represji PRL, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2012, nr 1 (10), s.85.}

_{³ Z.Pruski, Z potrzeby obrony. Zarys historyczny ORMO, [w:] ORMO w służbie Polski Ludowej, red.J.Ettinger i in., Warszawa 1949, s.59–62.}

_{⁴ W rzadkich przypadkach nie ustalono daty urodzenia zmarłego, zaznaczając ten fakt for­mułą: „ur…”.}

_{⁵ J.Pytlakowski, Z.Pruski, Pamięci poległych, [w:] ORMO w służbie Polski Ludowej…, s.390.}

_{⁶ Ibidem, s.382.}

_{⁷ Ibidem, s.383.}

_{⁸ Ibidem, s.394.}

_{⁹ Ibidem, s.393.}

_{¹⁰ Ibidem, s.381.}

_{¹¹ W spisie poległych J.Pytlakowskiego i Z.Pruskiego znajdują się tylko dwaj ormowcy zmarli w 1949 r.: Józef Kłopot (+ 20 I 1949), zabity „podczas kontroli dokumentów na stacji kol. Bogaczewo”, oraz Franciszek Gałuszka (+ 12 IV 1949), który „zmarł z odniesionych ran od eksplodującego granatu, podczas pracy na polach maj. państwowego w Dziećkowicach, pow. Pszczyna wojew. Śląsko-Dąbrowskiego”. Zob. J.Pytlakowski, Z.Pruski, Pamięci poległych…, s.403.}

_{¹² J. Pytlakowski, Tylko jedna droga wiodła do zwycięstwa, [w:] ORMO w służbie Polski Ludowej…, s. 96-97.}

_{¹³ J.Pytlakowski, Z.Pruski, Pamięci poległych…, s.385, 390.}

_{¹⁴ Z.Broński „Uskok”, Pamiętnik, wstęp, red. nauk.i oprac. dokumentów S. Poleszak, edycja tekstu A. T. Filipek, M. Sobieraj, Warszawa 2004, s.144.}

_{¹⁵ J.Pytlakowski, Z.Pruski, Pamięci poległych…, s.372–373.}

_{¹⁶ Zob. Lista istniejących obiektów mogących propagować komunizm na terenie gmin woj. lubelskiego – stan: 30 sierpnia 2017 r., https://www.dziennikwschodni.pl/lublin/lubelskie-100- pomnikow-tablic-i-obeliskow-do-usuniecia-lista,n,1000214986.html [dostęp: 10 VIII 2022].}

_{¹⁷ K. Świetlik (dowódca KBW), Więź wspólnej walki ORMO i KBW, [w:] ORMO w służbie Polski Ludowej…, s.29.}

_{¹⁸ S. Radkiewicz (szef MBP), Nie zawiedzie się na ormowcach polska klasa robotnicza i pracujące chłopstwo, [w:] ORMO w służbie Polski Ludowej…, s.22.}