Ten młody, zaledwie 32-letni w momencie śmierci, kapłan wcielił w życie idee braterskiej, bezinteresownej pomocy i chrześcijańskiej miłości bliźniego. Większość swojego kapłańskiego życia przeżył w obozach koncentracyjnych.
Miłosierny z Dachau
Urodził się w Chełmży 22 stycznia 1913 r. Święcenia kapłańskie przyjął 14 marca 1937 r., a już 19 października 1939 r. został przez Niemców aresztowany i osadzony w Forcie VII w Toruniu. Przeszedł przez cztery obozy koncentracyjne: Stutthof, Grenzdorf, Sachsenhausen i Dachau. Podczas epidemii tyfusu plamistego, który rozprzestrzenił się w KL Dachau na przełomie lat 1944/1945, zainicjował akcję niesienia pomocy zarażonym. Poszedł do baraków zarażonych, aby pielęgnować chorych i jako kapłan nieść pomoc duchową umierającym.
Oficjalnie przyjęto datę 23 lutego 1945 r. jako dzień męczeńskiej śmierci ks. Frelichowskiego. Data ta bowiem została wpisana do obozowej księgi zmarłych (Totenbuch).
Odizolowani w tzw. barakach tyfusowych chorzy więźniowie umierali bez pomocy medycznej. Do opieki nad nimi zaczęli zgłaszać się osadzeni w obozie duchowni: księża, bracia zakonni i klerycy różnych narodowości, choć większość stanowili Polacy. Prekursorem tej akcji niesienia pomocy umierającym na tyfus był ks. Frelichowski. Dzięki badaniom archiwalnym prowadzonym przez s. Stefanię Annę Hayward, karmelitankę z klasztoru w Dachau, dysponujemy obecnie listą 35 nazwisk duchownych, którzy wzięli udział w tej akcji.
Jak większość uczestników tego dzieła miłosierdzia ks. Frelichowski zaraził się tyfusem. Zmarł na skutek zapalenia płuc, które było częstym powikłaniem po tej chorobie, pomimo wszelkiej możliwej pomocy, jakiej udzielili mu przyjaciele-współwięźniowie.
Niejasności dotyczące daty śmierci
Umarł w opinii świętości. Szczególnym wyrazem uczczenia tego kapłana było wystawienie jego zwłok w trumnie do pożegnania. Pożegnania te były fenomenem w rzeczywistości obozowej, z uwagi na fakt, jak traktowano w obozie ciała więźniów oraz ze względu na konieczność ukrycia zgromadzenia przed władzami obozowymi. Uroczystości te urządzano jedynie więźniom wybitnym, których śmierci szczególnie żałowano. W Dachau znanych i opisanych zostało kilkanaście przypadków wystawienia ciał zmarłych więźniów.
Oficjalnie przyjęto datę 23 lutego 1945 r. jako dzień męczeńskiej śmierci ks. Frelichowskiego. Data ta bowiem została wpisana do obozowej księgi zmarłych (Totenbuch). Za księgą zmarłych błąd ten powielono na karcie księdza w kancelarii obozowej (Schreibstubenkarte), gdzie znajdowała się kartoteka główna. Jednak wksięgach sekcyjnych (Sezierbücher), które prowadzono w kostnicy (Totenkammer), jego nazwisko figuruje pod datą 22 lutego. Tego dnia, pod kierunkiem więźnia, dr. Františka Bláhy, czeskiego chirurga zatrudnionego w obozowym prosektorium, została przeprowadzona sekcja zwłok ks. Frelichowskiego. Warto wspomnieć, że część ksiąg sekcyjnych (a właściwie zeszytów) więźniowie zdołali ukryć, narażając życie za niewykonanie rozkazu spalenia całej dokumentacji. Zapisy te stanowią obecnie podstawę do weryfikacji dat śmierci.
W trakcie VII pielgrzymki do Polski, 7 czerwca 1999 r., papież Jan Paweł II dokonał w Toruniu beatyfikacji ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego.
Przypadki występowania w dokumentacji obozowej „spóźnionych”, czasem nawet o kilka dni, dat zgonów więźniów KL Dachau, można zauważyć już od połowy 1944 r., co było związane z chaosem, jaki zapanował w zapisach wskutek gwałtownie wzrastającej umieralności. Błędne oznaczenie daty śmierci zauważamy więc nie tylko u ks. Frelichowskiego, było to zjawisko dość powszechne.
W połowie stycznia 1945 r., na skutek rozprzestrzenienia się tyfusu, umierało w obozie codziennie ponad 100 osób. Epidemia, do której dopuściły władze obozowe, a później brak możliwości jej zatrzymania, doprowadziły do śmierci ponad 17 tys. więźniów i to zaledwie na kilka miesięcy przed wyzwoleniem obozu.
W rewirze nie nadążano z rejestrowaniem zmarłych więźniów i sporządzaniem meldunków, które trzeba było codziennie przekazywać do ewidencji obozowej. Baraki chorych na tyfus były oddzielone od reszty obozu, stanowiąc zamkniętą strefę objętą ścisłą kwarantanną. Stąd przyczyna pojawienia się błędów w księdze zmarłych.
Beatyfikacja
W trakcie VII pielgrzymki do Polski, 7 czerwca 1999 r., papież Jan Paweł II dokonał w Toruniu beatyfikacji ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego. Podczas nabożeństwa relikwie błogosławionego (kości dwóch palców oraz odlew maski pośmiertnej) niósł Stanisław Bieńka, były więzień i przyjaciel księdza.
Wówczas jako student medycyny był zatrudniony w obozowej kostnicy i to dzięki niemu relikwie zostały zabezpieczone. On także wykonał maskę pośmiertną. W swoich wspomnieniach Bieńka napisał, że Wicek [tak nazywano księdza Frelichowskiego] zastąpił mu starszego brata, który zginął w 1939 r. Pomagał mu trwać w obozie po harcersku, na posterunku służby innym.
![Książeczka harcerska [Stefana] Wincentego Frelichowskiego, który wstąpił do ZHP, do drużyny im. Zawiszy Czarnego w Chełmży, 21 marca 1927 r. Dokument pochodzi z archiwum osobistego ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego, przekazanego do zasobu IPN przez p. Krzysztofa Jaczkowskiego w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci](/dokumenty/zalaczniki/166/166-193165.jpg)
Książeczka harcerska [Stefana] Wincentego Frelichowskiego, który wstąpił do ZHP, do drużyny im. Zawiszy Czarnego w Chełmży, 21 III 1927 r. Dokument pochodzi z archiwum osobistego ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego, przekazanego do zasobu IPN przez p. Krzysztofa Jaczkowskiego w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci
Dowód osobisty ks. Frelichowskiego, wydany w 1932 r. Dokument pochodzi z archiwum osobistego ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego, przekazanego do zasobu IPN przez p. Krzysztofa Jaczkowskiego w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci
Karty z Księgi zmarłych (Totenbuch) KL Dachau z 23 lutego 1945 r. Nazwisko ks. Frelichowskiego figuruje pod poz. 176 (pierwsze od góry po lewej stronie), nr obozowy 22492, R 7 (nr bloku w rewirze, na którym zmarł ks. Frelichowski). Księgi te zostały uratowane przed spaleniem przez więźniów pracujących w registraturze rewiru
Karta dot. ks. Stefana W. Frelichowskiego z kartoteki prowadzonej w kancelarii obozowej (Schreibstubenkarte), z datą śmierci 23 II 1945 r. Kartoteka została uratowana przez głównego pisarza obozu, więźnia Jana Domagałę
Karta z ksiąg ewidencyjnych KL Dachau. Nazwisko ks. Frelichowskiego zostało wpisane pod numer obozowym 22492, czerwonym ołówkiem narysowano krzyż, oznaczający śmierć więźnia, i datę 24 II 1945 r.
Strony z Ksiąg sekcyjnych (Sezierbücher). Księgi te były prowadzone w kostnicy obozowej (Totenkammer). Nazwisko ks. Frelichowskiego figuruje pod poz. 29 na liście więźniów, których ciała zostały poddane sekcji 22 II 1945 r., w sumie w tym dniu poddano sekcji 95 zwłok. Księgi uratował przed zniszczeniem czeski pastor Bohumil Opočenský, więzień pracujący w prosektorium obozowym
* * *
Rzeczywistość obozowa oraz akcja niesienia pomocy zarażonym zostały opisane w książce siostry Stefanii A. Hayward pt. Nikt nie ma większej miłości… Epidemia tyfusu w KL Dachau 1944/1945. Rola ks. phm. Stefana W. Frelichowskiego w niesieniu pomocy zakażonym.
Obszerny wywiad z siostrą Stefanią nagrany w Dachau w 2023 r. został opublikowany na portalu IPN.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
