Władysław Zwiejski urodził się w 1908 r. we wsi Ruszków w powiecie opatowskim. Wychował się w biednej, wiejskiej rodzinie, a mimo to, dzięki swojej ciężkiej pracy i pomocy finansowej najbliższych, zdobył wyższe wykształcenie. W 1933 r. ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego.
Ludowiec z Kielecczyzny
Już w czasie nauki w gimnazjum udzielał się w młodzieżowych organizacjach ruchu ludowego, kontynuował tę aktywność w okresie studenckim. Należał do PSL „Wyzwolenie” i SL. W 1934 r. uzyskał zatrudnienie w Urzędzie Skarbowym w Krzemieńcu na Wołyniu, a od 1937 r. do września 1939 r. pracował jako referent prawny w słynnym Liceum Krzemienieckim. Publikował w tym czasie artykuły o tematyce społeczno-oświatowej.
Zdobył również doświadczenie wojskowe. W latach 1928–1929 służył w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Gródku Jagiellońskim. Następnie co dwa lata odbywał kilkutygodniowe szkolenia dla rezerwistów, a w 1938 r. został porucznikiem rezerwy w korpusie oficerów żandarmerii.
Fotografia Władysława Zwiejskiego wykonana w 1942 r. Zbiory rodziny Władysława Zwiejskiego
Władysław Zwiejski z żoną Marią Mirosławą (z domu Chadaj) w pobliżu kościoła w Ruszkowie, wiosna 1945 r. Zbiory rodziny Władysława Zwiejskiego
We wrześniu 1939 r. Zwiejski przebywał na Wołyniu. W związku z wybuchem II wojny światowej został zmobilizowany, dotarł z Krzemieńca do Lwowa i znalazł się w koszarach 3. Dywizjonu Żandarmerii. Objął dowództwo nad jednym z plutonów żandarmerii. Po zakończeniu działań wojennych uniknął niewoli i powrócił w rodzinne strony.
Działalność konspiracyjna na Kielecczyźnie
Po rozpoznaniu sytuacji w terenie, Władysław Zwiejski pod pseudonimem „Jaruga” objął stanowisko przewodniczącego powiatowego kierownictwa Stronnictwa Ludowego „Roch” w Opatowie. W drugiej połowie 1940 r., kiedy zaczęto budowanie odrębnej formacji wojskowej ruchu ludowego, mocno zaangażował się w jej organizację. Był współautorem ogólnopolskiej instrukcji organizacyjnej Straży Chłopskiej. Jak wspominał po latach:
„Osobiście byłem zaskoczony i mocno zdziwiony, gdy »Szuwara« [Stanisław Jagiełło] zlecił mi opracowanie pewnego rodzaju projektu instrukcji organizacyjnej dla tejże organizacji. (…) Projekt taki opracowałem i przedłożyłem na najbliższej odprawie. Było to we wrześniu 1940 r. we wsi Mikułowice, rodzinnej wsi przyszłego komendanta głównego BCh Franciszka Kamińskiego. Poza „Szuwarą” w odprawie brał udział również Franciszek Kamiński”.
Organizacja początkowo przyjęła nazwę „Straż Chłopska”
Sztandar Batalionów Chłopskich z Kołońca pow. konecki. Zbiory Muzeum Historii
Proporzec Batalionów Chłopskich uszyty w 1943 r. przez siostry Anielę i Marię Goraj dla drużyny BCh z powiatu opatowskiego. Zbiory Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego Oddział w Sandomierzu
Nazwa Bataliony Chłopskie
„Jaruga” z wielkim zaangażowaniem budował struktury ruchu ludowego w powiecie opatowskim. W związku z tym, że ludowcy działający w konspiracji zbrojnej nie do końca utożsamiali się ze „Strażą Chłopską”, Zwiejski zaczął używać innej nazwy organizacji. Jak pisał po latach:
„W rozkazie wydanym przez Komendę Obwodu w czerwcu 1941 r. użyłem już jako uzupełnienia do nazwy »Straż Chłopska« skrótu WBCh (Wojskowe Bataliony Chłopskie). Od ukazania się mojego rozkazu nr 3 w dn. 10 sierpnia 1941 r. ustaliła się na naszym terenie nazwa Bataliony Chłopskie”.
Komendant Okręgu III BCh Kielce Stanisław Jagiełło „Szuwara” potwierdził, że nowa nazwa organizacji zbrojnej ludowców została stworzona przez Zwiejskiego:
„Trzeba wyraźnie powiedzieć, że Komenda Okręgu przyjęła nazwę BCh od komendy opatowskiej, której komendantem był Władysław Zwiejski »Jaruga«. Wcale nie myślę, że to zapożyczenie przynosi ujmę. Wiele inicjatyw rodziło się w tzw. terenie”.
Historycy analizujący powstanie i działalność ruchu ludowego w czasie II wojny światowej również potwierdzili te informacje. W opracowaniu dotyczącym BCh na Kielecczyźnie podano, że komendant obwodu opatowskiego użył w swoim pierwszym rozkazie nazwy Wojskowe Bataliony Chłopskie.
„Od jesieni 1941 r. nazwa stosowana już była w całym województwie kieleckim, aby następnie upowszechnić się w kraju”.
W publikacji dotyczącej ogólnopolskich struktur BCh również potwierdzono, iż nazwą tą zaczęto posługiwać się najpierw na Kielecczyźnie, a później w innych częściach kraju:
„nazwa Straż Chłopska nie została zaakceptowana przez terenowych działaczy ruchu ludowego. Wychodzili oni ze słusznego założenia, iż nazwa ta nie podkreśla wojskowego charakteru tworzonej organizacji. Stąd też już wiosną 1941 r. najpierw na Kielecczyźnie, a potem w innych regionach okupowanego kraju o dominujących wpływach ludowców w podziemiu zaczęto używać nazwy Bataliony Chłopskie, która niebawem zdobyła powszechną akceptację wśród ludowego aktywu”.
W innym opracowaniu dotyczącym ogólnopolskich struktur BCh również podano, że:
„W powiecie opatowskim komenda obwodu SCh przyjęła nazwę Wojskowych Batalionów Chłopskich, a następnie Batalionów Chłopskich. Nazwa ta stopniowo przyjęła się w okręgu i została następnie przeniesiona na całą organizację w kraju”.
Rola Władysława Zwiejskiego w procesie tworzenia nazwy Batalionów Chłopskich jest zatem niekwestionowana.
„Jaruga” pełnił funkcję dowódcy podokręgu III c i Obwodu Opatów BCh do końca okupacji niemieckiej. Jesienią 1943 r. wszedł też w skład wojewódzkiego kierownictwa SL „Roch” w Kielcach. Był również zaangażowany w tworzenie i kolportaż podziemnej prasy ludowej.
Rozkaz nr 1 Komendanta Obwodu nr 6 (Opatów), czerwiec 1941 r. Zbiory Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie, Archiwum Władysława Zwiejskiego
Powojenna rzeczywistość
Po zakończeniu II wojny światowej Zwiejski wstąpił do opozycyjnego PSL. Był prezesem opatowskiego Zarządu Powiatowego tej partii, a także członkiem Zarządu Wojewódzkiego w Kielcach i Rady Naczelnej PSL. Prowadził aktywną działalność polityczną m.in. w okresie sfałszowanego referendum oraz wyborów do Sejmu z 19 stycznia 1947 r.
Doświadczył w związku z tym różnego rodzaju szykan, m.in. trafił do aresztu. Bezwzględne działania komunistycznych władz i nasilające się represje wobec członków opozycji spowodowały, że Zwiejski wraz z rodziną przeprowadził się na tzw. Ziemie Odzyskane, aby tam spróbować spokojnie żyć. Nie było to jednak łatwe w obliczu dyktatury „ludowej” Polski.
Władysław Zwiejski jest autorem publikacji Walczyli w Chłopskich Batalionach. Z dziejów podziemnego ruchu ludowego w obwodzie opatowskim (1939–1945), Warszawa 1964. W listopadzie 2024 r. ukazała się natomiast książka Władysław Zwiejski, Moje wspomnienia, wstęp i oprac. M. Grosicka, Kielce-Warszawa 2024.
