Organizatorką i komendantką „Dysku” była por. Wanda Gertz „Lena”. „Dysk” był podzielony na trzy grupy: dywersyjną, sabotażową i łączności. Członkinie „Dysku” brały udział w wielu różnych akcjach dywersyjnych, rozpoznając i wysadzając mosty, tory i linie kolejowe, przecinając druty telegraficzne, prowadząc rozpoznania terenowe oraz przyjmując zrzuty. Uczestniczyły one również w produkcji różnych środków używanych w walce sabotażowo-dywersyjnej oraz materiałów wybuchowych.

---

Mariusz Kolmasiak, „Wanda Gertz”, Warszawa 2022. Okładka broszury wydanej w ramach serii wydawniczej IPN „Bohaterowie Niepodległej”

Pierwszy etap działalności

W nocy z 16 na 17 listopada 1942 r. „Dysk” uczestniczył w akcji „Odwet Kolejowy”. Dziewczęta podłożyły wówczas w pobliżu skrzyżowania torów cztery ładunki w odległości co 50 m. W lipcu 1943 r. „Dysk” wspólnie z oddziałem męskim uczestniczył w akcji wysadzania mostu na rzece Krznie. Most został uszkodzony zgodnie z planem.

Jedne z nich dokonywały obliczeń dotyczących zapotrzebowania na materiały wybuchowe w danej akcji, inne opracowywały odpowiednie drogi dojścia i odskoku oraz miejsca położenia obiektu (...).

20 sierpnia 1943 r. członkinie „Dysku” brały udział w akcji dywersyjnej na strażnicę niemiecką pod Sieczychami, którą kierował plut. Andrzej Romocki „Morro”. Ich zadaniem było przecięcie drutów telefonicznych i telegraficznych, aby uniemożliwić Niemcom wezwanie pomocy. W kwietniu 1944 r. uszkodziły kabel ziemny w dwóch różnych miejscach: pod Łukowem i pod Mińskiem Mazowieckim.

Członkinie „Dysku”, zależnie od specjalizacji, przeprowadzały również różnego rodzaju zwiady i rozpoznania terenu, na podstawie których planowano potem akcje zbrojne. Jedne z nich dokonywały obliczeń dotyczących zapotrzebowania na materiały wybuchowe w danej akcji, inne opracowywały odpowiednie drogi dojścia i odskoku oraz miejsca położenia obiektu, który miał być zaatakowany, a jeszcze inne rozpoznawały ilość i stan liczebny stacjonujących tam jednostek niemieckich.

W 1942 r. przeprowadziły zwiad na linii kolejowej Radom-Jedlnia-Skarżysko, w 1943 r. dokonały m.in. rozpoznania dworca kolejowego w Tłuszczu, niemieckiej radiostacji w Babicach oraz mostu kolejowego na Bugu, a także zwiadów w powiatach zamojskim i hrubieszowskim, mostu na Wiśle w Puławach oraz zwiadu poprzedzającego akcję na Wilanów i Kępę Latoszycką.

---

Dokumenty ze śledztw prowadzonych przez okupacyjne niemieckie tajne służby policyjne przeciwko „Związkowi Odwetu”, 1942 r. Materiały pochodzą z zespołu: „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Radom” [Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa dla Dystryktu Radomskiego], przechowywanego w zasobie Archiwum IPN w Warszawie

---

Dokumenty ze śledztw prowadzonych przez okupacyjne niemieckie tajne służby policyjne przeciwko „Związkowi Odwetu”, 1942 r. Materiały pochodzą z zespołu: „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Radom” [Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa dla Dystryktu Radomskiego], przechowywanego w zasobie Archiwum IPN w Warszawie

Rok 1944

W 1944 r. rozpoznały m.in. most na rzece Bug na linii kolejowej Brześć-Terespol, a także lotniska: na Okęciu, w Konstancinie oraz na Bielanach.

Na wiosnę 1944 r. „Dysk” uczestniczył w akcji niszczenia dróg komunikacyjnych cofającej się ze wschodu armii niemieckiej, rozpoznając na terenie Podkarpacia mosty, tory i dworce w celu opracowania najskuteczniejszych punktów uderzenia.

Członkinie „Dysku” czynnie włączyły się do przygotowań do Powstania Warszawskiego. W czerwcu 1944 r. por. Wanda Gertz otrzymała rozkaz od Komendy Głównej Armii Krajowej, aby zorganizować produkcję butelek zapalających (tzw. koktajli Mołotowa). Do zadań jej podwładnych należało także przygotowywanie w całej Warszawie kwater, gdzie ww. butelki zapalające przechowywano.

---

Dokumenty ze śledztw prowadzonych przez okupacyjne niemieckie tajne służby policyjne przeciwko „Związkowi Odwetu”, 1942 r. Materiały pochodzą z zespołu: „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Radom” [Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa dla Dystryktu Radomskiego], przechowywanego w zasobie Archiwum IPN w Warszawie

---

Dokumenty ze śledztw prowadzonych przez okupacyjne niemieckie tajne służby policyjne przeciwko „Związkowi Odwetu”, 1942 r. Materiały pochodzą z zespołu: „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Radom” [Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa dla Dystryktu Radomskiego], przechowywanego w zasobie Archiwum IPN w Warszawie

---

Dokumenty ze śledztw prowadzonych przez okupacyjne niemieckie tajne służby policyjne przeciwko „Związkowi Odwetu”, 1942 r. Materiały pochodzą z zespołu: „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Radom” [Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa dla Dystryktu Radomskiego], przechowywanego w zasobie Archiwum IPN w Warszawie

* * *

Wanda Gertz „Lena” i podległy jej oddział Dywersji i Sabotażu Kobiet upamiętnione zostały m.in. w broszurze wydanej przez IPN w 2022 r. w ramach serii wydawniczej „Bohaterowie Niepodległej”.

W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej przechowywana jest m.in. dokumentacja obrazująca sabotażowo-dywersyjną działalność oddziałów ZWZ-AK, w tym również oddziałów kobiecych, w czasie II wojny światowej. Informacje na ten temat zawierają np. akta śledztw prowadzonych przez niemieckie tajne służby policyjne przeciwko „Związkowi Odwetu”, materiały szkoleniowe wykorzystywane do organizacji akcji sabotażowych i dywersyjnych, opracowane przez polskie struktury konspiracyjne i przejęte przez niemieckie tajne służby, oraz dokumenty dotyczące przebiegu i organizacji walk powstańczych w Warszawskim Okręgu AK, zgromadzone po wojnie przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w ramach inwigilacji i zwalczania podziemia niepodległościowego.

---

Fotokopia jednej ze stron materiałów szkoleniowych do prowadzenia akcji sabotażowych i dywersyjnych, opracowanych przez polskie struktury konspiracyjne i przejętych przez okupacyjne niemieckie tajne służby policyjne. Materiały pochodzą z zespołu: „Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Radom” [Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa dla Dystryktu Radomskiego], przechowywanego w zasobie Archiwum IPN w Warszawie

---

Raport (i jego uzupełnienie) dotyczący jednej z akcji minerskich AK z udziałem kobiet-żołnierzy, przeprowadzonej nocą z 19 na 20 sierpnia 1944 r. w ramach operacji zdobywania przez AK gmachu tzw. PAST-y. Dokument pochodzi z akt Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie zawierających mikrofilmy dokumentów dotyczących m.in. przebiegu i organizacji walk powstańczych w Warszawskim Okręgu AK w ramach akcji „Burza"

---

Raport (i jego uzupełnienie) dotyczący jednej z akcji minerskich AK z udziałem kobiet-żołnierzy, przeprowadzonej nocą z 19 na 20 sierpnia 1944 r. w ramach operacji zdobywania przez AK gmachu tzw. PAST-y. Dokument pochodzi z akt Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie zawierających mikrofilmy dokumentów dotyczących m.in. przebiegu i organizacji walk powstańczych w Warszawskim Okręgu AK w ramach akcji „Burza"

Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN