Urodzony w 1912 r., w Ostrowcu Świętokrzyskim Jan Rybkowski był synem ślusarza i krawcowej. Wraz z wybuchem I wojny światowej ewakuował się z wraz z rodziną do Rosji, gdzie do zakończenia działań wojennych Rybkowscy przebywali w jednej z podmoskiewskich wsi. W 1918 r. powrócili do odrodzonej Polski, gdzie Jan rozpoczął pracę w teatrach, najpierw poznańskich, a następnie w Częstochowie.
Długa droga do Drezna
Od 1936 r. mieszkał i pracował w Warszawie, projektując i wykonując scenografie, głównie dla Teatru Powszechnego. Na dwa lata przed wybuchem II wojny światowej podjął studia na Wydziale Reżyserii Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej. Dlatego też we wrześniu 1939 r. Rybkowski, jako student, opuścił Warszawę wraz z Legią Akademicką czyli 36. pułkiem piechoty. Niejasne jest czy brał udział w szlaku bojowym tego pułku, czy został wcielony do jednostek zapasowych broniących przemieść Pragi. Po 17 września odnajduje się w zajętym przez armię sowiecką Wilnie. Jako kolejne miejsca pobytu wymieniał w swoim życiorysie Białystok, Mińsk Litewski i Grodno.
Od 1936 r. mieszkał i pracował w Warszawie, projektując i wykonując scenografie, głównie dla Teatru Powszechnego. Na dwa lata przed wybuchem II wojny światowej podjął studia na Wydziale Reżyserii Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej.
W ostatnim z wymienionych miast został zaangażowany do Państwowego Teatru Polskiego Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej, którym kierował Aleksander Węgierko. Po zaatakowaniu Rosji Sowieckiej przez niemieckie wojska, w czerwcu 1941 r., Rybkowski powrócił via Białystok, w rodzinne strony, zamieszkując jednak w Sandomierzu.
Tam, utrzymując się z pracy fizycznej, przebywał do połowy 1942 r., gdy został wywieziony na roboty do Niemiec. W hitlerowskich Niemczech kilkukrotnie zmieniał miejsce pobytu. W listopadzie 1944 r. trafił cztery miesiące do więzienia w Dreźnie, skąd na początku lutego został skierowany do pracy przy usuwaniu gruzów, powstałych po poprzednich nalotach alianckich. Zazwyczaj w czasie alarmów lotniczych ukrywał się w altanie, znajdującej się tuż nad brzegiem przepływającej przez Drezno rzeki Elby. Gdy po raz pierwszy zawyły syreny w nocy z 13 na 14 lutego 1945 r., Rybkowski schronił się w altanie...
Jan Rybkowski (fot. NAC, Edward Hartwig)
Kurt Vonnegut (fot. Wikipedia/WNET-TV)
Rzeźnia numer pięć
Kurt Vonnegut urodził się w 1922 r., w Indianapolis, w rodzinie zamożnego architekta niemieckiego pochodzenia. Wielki krach na nowojorskiej giełdzie w 1929 r. spowodował znaczące obniżenie się poziomu życia rodziny Vonnegutów. Kurt junior (bo tak miał na imię również jego ojciec), w liceum rozpoczął pisanie tekstów dla szkolnych gazet.
„Każdemu człowiekowi coś przychodzi z łatwością i nie potrafi zrozumieć, dlaczego sprawia trudność innym. U mnie jest to pisanie”
– wspominał po latach. W 1940 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie Cornella, na wydziale chemii, także w trakcie studiów pisząc felietony, zamieszczane w studenckich gazetach. Po dwóch latach studiów, w styczniu 1943 r., przy wciąż pogarszających się wynikach nauki, Vonnegut porzucił studia i na ochotnika zgłosił się do wojska. Po przeszkoleniu, został wcielony do 106. dywizji piechoty.
W listopadzie 1944 r. trafił cztery miesiące do więzienia w Dreźnie, skąd na początku lutego został skierowany do pracy przy usuwaniu gruzów, powstałych po poprzednich nalotach alianckich. Zazwyczaj w czasie alarmów lotniczych ukrywał się w altanie, znajdującej się tuż nad brzegiem przepływającej przez Drezno rzeki Elby.
W październiku 1944 r. wysłany został na wojnę do Europy na pokładzie największego brytyjskiego statku pasażerskiego Queen Elisabeth. 6 grudnia Vonnegut wraz ze swoją dywizją szedł na ląd europejski w Hawrze, a już 10 dni później znalazł się w środku niemieckiej ofensywy w Ardenach, gdzie dostał się do niewoli. Amerykańskich jeńców przewieziono w głąb Niemiec. Po drodze, w Koblencji, Vonnegut przeżył atak alianckich samolotów na wiozący ich pociąg. Z powodu przeludnienia stalagu, do którego trafił, został wcielony do brygady, skierowanej do robót w saskim mieście Dreźnie.
12 stycznia 1945 r. pociąg z jeńcami (Arebeitskommando 557) dojechał do celu. Ulokowano ich w miejskiej rzeźni przerobionej na obóz jeniecki. Większość Amerykanów oczyszczała ulice z gruzów, będących wynikiem nielicznych poprzednich nalotów, natomiast Vonnegut rozładowywał wagony na bocznicy fabryki słodu. Jeńcy wrócili na noc do rzeźni także 13 lutego. O godzinie 21.51 rozległy się syreny alarmu lotniczego.
Wspólne doświadczenie
Był to początek dywanowego nalotu, które w trzech falach przeprowadziło amerykańskie i brytyjskie lotnictwo bombowe. Skoncentrowano się na zabytkowym centrum miasta, ostatnia fala bombardowała przedmieścia i bocznice kolejowe przy nabrzeżach Elby. Jedna z bomb spadła na altanę, w której przez dwie pierwsze fale nalotów ukrywał się Rybkowski. Szczęśliwie opuścił ją przed ostatnim atakiem. Podobnie szczęśliwie los potraktował Vonneguta – schron, w którym się znajdował, był podziemną chłodnią, o bardzo solidnej konstrukcji. Przetrwał tam wszystkie fale nalotów, których skutkiem było zniszczenie centrum miasta w 90 procentach oraz śmierć, według różnych źródeł, od 18 do 30 tysięcy osób.
6 grudnia Vonnegut wraz ze swoją dywizją szedł na ląd europejski w Hawrze, a już 10 dni później znalazł się w środku niemieckiej ofensywy w Ardenach, gdzie dostał się do niewoli. Amerykańskich jeńców przewieziono w głąb Niemiec.
Zarówno Rybkowski jak i Vonnegut pozostali w mieście do czasu zajęcia go przed oddziały armii sowieckiej. Obaj pracowali przy usuwaniu zwłok tysięcy mieszkańców miasta i obaj zapamiętali to doświadczenie na całe życie. Zarówno polski reżyser, jak i amerykański pisarz opisali na podstawie własnej pamięci, ale także wyobraźni, okrucieństwo wojny, ale stworzyli także przesłanie na temat tego, jak wygląda zemsta i wybaczenie za wyrządzone zbrodnie.
Rybkowski, z dbałości o realizm, powrócił do Drezna w 1961 r., aby nakręcić tam sceny do filmu Dziś w nocy umrze miasto (chociaż scenę przepływania Elby promem nakręcono na Kanale Żerańskim), który, jak dostrzegali krytycy filmowi, mówił
„o nienawiści pożerającej sumienia Niemców i Polaków”.
Vonnegut, wraz z kolegą-weteranem Bernardem O’Hare, odwiedził Drezno w 1967 r. Dwa lata później powstała jego najsłynniejsza powieść Rzeźnia numer pięć – kontrowersyjne, jednakże bez wątpienia antywojenne dzieło współczesnej literatury amerykańskiej.
Losy Rybkowskiego i Vonneguta jeszcze raz na chwilę zbliżyły się do siebie, gdy ten ostatni w 1985 r. odwiedził Warszawę. Niestety, nic nie wskazuje, aby doszło do ich spotkania.
