Jednym z aktywnych organizatorów nowoczesnej (jak na ówczesne czasy) pomocy ubogim był ks. Walenty Dymek, późniejszy arcybiskup poznański (1888-1956). Jako wielki propagator katolickiej nauki społecznej, w licznych przemówieniach, broszurach i książkach zachęcał do katolickiej dobroczynności, wypływającej z przykazania miłości Boga i bliźniego i noszącej z tego powodu nazwę akcji charytatywnej. Lokalne instytucje „Caritas” powstały niemal we wszystkich diecezjach w Polsce.
„Caritas” wobec okupacji niemieckiej i komunizmu
W latach trzydziestych XX w. w archidiecezji poznańskiej opiekę nad „Caritasem” powierzono ks. Józefowi Jasińskiemu, a ze strony laikatu prezesem był m.in. Mieczysław Luziński, lekarz. W 1939 r. Niemcy zamknęli „Caritas” w okręgu poznańskim oraz Instytut Kościelny „Caritas” Archidiecezji poznańskiej, a ks. Jasińskiego, wraz z innymi wieloma kapłanami, wywieźli do KL Dachau, gdzie także organizował pomoc charytatywną. Dr M. Luziński przebywał w tym czasie w GG i organizował pomoc charytatywną m.in. z ramienia Rady Głównej Opiekuńczej.
Ochronka dla dzieci przy parafii pw. św. Antoniego Padewskiego w Poznaniu (fot. Archiwum Archidiecezji Poznańskiej)
W roku 1945 Konferencja Episkopatu Polski zleciła Komisji ds. Charytatywnych, na której czele stanął abp Adam Sapieha, powołanie w Krakowie centrali „Caritas”. Na wzór przedwojenny pełniła ona funkcję koordynacyjną w stosunku do diecezjalnych „Caritas”, które spontanicznie wznowiły swoją działalność. W archidiecezji poznańskiej opiekę ze strony Kościoła nadal powierzono ks. Jasińskiemu, któremu udało się przeżyć KL Dachau. Z nominacji abp. W. Dymka dr Luziński nadal był prezesem Instytutu Kościelnego „Caritas”.
W ciągu czterech lat działalności (do 1949 r.) „Caritas” ogromnie przyczyniła się do materialnej odbudowy narodu polskiego. Jednak w roku 1950 komunistyczna władza doprowadziła do delegalizacji „Caritas” w Polsce i przejęcia podległych mu placówek. Biskupi polscy zdecydowali, że działalność charytatywna Kościoła będzie prowadzona w ramach ogólnego programu duszpasterstwa.
Powołano Komisję Episkopatu ds. Duszpasterstwa Miłosierdzia. W diecezjach utworzono Referaty Duszpasterstwa Charytatywnego. W poznańskiej Kurii od 24 grudnia 1957 r. działał Referat Miłosierdzia Chrześcijańskiego. Kierowanie tym referatem abp. Antoni Baraniak powierzył doświadczonemu w tej dziedzinie ks. Józefowi Jasińskiemu, proboszczowi parafii pw. Świętego Krzyża w Poznaniu (Górczyn), który sprawował dyskretną, specjalną opiekę m.in. nad rodzinami ofiar Poznańskiego Czerwca 1956 r.
Misja Dworcowa „Caritas”, Poznań, okres międzywojenny (fot. Archiwum Archidiecezji Poznańskiej)
„Druga repatriacja”
Odwilż 1956 r. spowodowała napływ drugiej i, jak się później okazało, ostatniej w PRL fali tzw. „repatriantów” z Kresów dawnej RP, którym należało zorganizować pilnie pomoc1. Potrzeba chwili była tak wielka, że władze komunistyczne zgodziły się na działalność Ogólnopolskiego Komitetu Pomocy Repatriantom, który powstał 15 grudnia 1956 r. i podporządkowany został PCK. 4 stycznia 1957 r. powstały Komitety Terenowe Pomocy dla Repatriantów, które posiadały pełną samodzielność działania na swoim terenie.
W województwie poznańskim powołano 28 Komietów Pomocy Repatriantom. Na terenie Poznania działał Miejski Komitet Pomocy Repatriantom, którego przewodniczącym był dr Janusz Dunin-Michałowski. Pod jego kierownictwem Miejski Komitet Pomocy Repatriantom w Poznaniu zorganizował m.in. Punkt Opieki nad Repatriantami na Dworcu Głównym. Komitet Miejski prowadził także tymczasowy hotel dla repatriantów. Zdarzało się, że w ciągu nocy przybywało do Poznania nawet do 180 osób.
Wobec słabego zainteresowania pomocą repatriantom ze strony rad narodowych, miejski Komitet Pomocy współpracował aktywnie z Kurią poznańską, a jeden z punktów zbierania darów mieścił się przy Redakcji „Przewodnika Katolickiego” przy Księgarni św. Wojciecha na pl. Wolności. Redakcja tego pisma w marcu 1957 r. wprowadziła specjalną rubrykę pt. „Pomoc dla Repatriantów” oraz informowała o specjalnym koncie w PKO Poznań – nr 5-14-1400 z dopiskiem „Pomoc dla Repatriantów przy Redakcji »Przewodnika Katolickiego«”.
„Przewodni Katolicki”, 17 marca 1957 r.
Prowadzono skrupulatne dokumenty finansowe i przesyłano stosowne sprawozdania do Centrali, a w rubryce „Pomoc dla Repatriantów” wymieniano nazwiska osób lub firm, które wsparły Komitet. W czerwcu 1957 r. Miejski Komitet Pomocy Repatriantom w Poznaniu obejmował swoim zasięgiem działania nie tylko Poznań, ale i województwo, a zwłaszcza miasto i powiat Piła. Tam największym osiągnieciem Komitetu była budowa Domu Repatrianta im. St. Staszica. Komitet poznański pośpieszył też z pomocą finansową Komitetowi Pomocy Repatriantom w Przemyślu.
W skład Miejskiego Komitetu Pomocy Repatriantom w Poznaniu weszło wielu znanych działaczy społecznych. Podobnie funkcjonowało wiele komitetów pomocy repatriantom w całej Polsce. Na podstawie zestawienia wpływów za rok 1957 Ogólnopolskiego Komitetu Pomocy Repatriantom największe wpływy odnotowywały komitety: we Wrocławiu (2 534 167,00 zł), w Poznaniu (2 012 004,00 zł.) i w Katowicach (18 139 893,24 zł).
Warto dodać, że także Polacy z zagranicy udzielali pomocy repatriantom. W dniu 30 czerwca 1957 r. przybył pierwszy duży transport z zagranicy, z Anglii, skierowany do Gdyni i do Warszawy. Do końca 1957 r. przybyły w sumie 24 transporty, z tego najwięcej z Londynu – ponad 70 ton odzieży i leków. Z kolei Centralny Komitet Pomocy Repatriantom w Paryżu obejmował swoją działalnością szereg krajów europejskich, w których znajdowały się skupiska polskie. Komitet Pomocy Repatriantom w Paryżu postanowił nawet o zaadoptowaniu jednej z miejscowości na Ziemiach Zachodnich, w której osiedliliby się repatrianci. Planowano dopomagać im w odbudowie i zagospodarowaniu miejscowości.
1 Terminem „drugiej repatriacji” określa się masowy transfer ludności z terenu Związku Sowieckiego do Polski mający miejsce w latach 1955-1963. Zgodnie z oficjalnymi danymi w ramach tzw. drugiej repatriacji przyjechało do Polski 258 895 osób, z czego zdecydowana większość (96%) przybyła do kraju w latach 1956-1959.
