Po drugiej wojnie światowej dr Adolf Berman1, sekretarz generalny prezydium Rady Pomocy Żydom Żegota przy Delegaturze Rządu RP na Kraj w następujących słowach wyraził się na temat roli Ignacego Barskiego w ratowaniu ludności żydowskiej:
„Ignacy Barski pseudonim »Józef« należał do założycieli i najbardziej zasłużonych działaczy pierwszego Komitetu Pomocy Żydom2, stworzonego w końcu 1942 roku w Warszawie. Udzielił pomocy wielu Żydom ściganym przez hitlerowców. Zasługi ob. Barskiego w dziedzinie konspiracyjnej akcji pomocy Żydom w czasie okupacji są niewątpliwe”.
Choć jego dokonania były rzeczywiście duże, Barski jest dziś postacią zupełnie zapomnianą. W starszej literaturze przedmiotu, w kontekście jego zaangażowania w pomoc Żydom, jest zaledwie wzmiankowany i nikt dotąd nie zajął się analizą jego wkładu w działalność Żegoty – jedynej w Europie organizacji konspiracyjnej, która wyspecjalizowała się w ratowaniu Żydów pod okupacją niemiecką. Postać ta jest tym bardziej ciekawa, że jego działalność zaczęła się zanim warszawska Żegota stała się oficjalną, podziemną instytucją, będąc początkowo przejawem oddolnej, społecznej inicjatywy zmierzającej do ratowania Żydów, których okupant niemiecki skazał na zagładę.
Prawnik i konspirator
Ignacy Barski vel Bobek urodził się 18 stycznia 1893 r. w Nowym Sączu. Pochodził z rodziny robotniczej. Po ukończeniu edukacji szczebla podstawowego studiował prawo na Uniwersytecie Lwowskim oraz na Uniwersytecie Jagiellońskim. W czasie studiów we Lwowie zetknął się ze środowiskiem Stanisława Grabskiego (1871-1949)3. Był wówczas zaangażowany w lokalne protesty przeciwko austriackiemu zaborcy. Natomiast w Bochni, gdzie zamieszkał, współzakładał Drużyny Bartoszowe4. Tam też należał do Drużyn Sokolich5.
Na skutek rozwiązania Legionu Wschodniego6 Bobek został wcielony do armii Austro-Węgier, gdzie służył do końca pierwszej wojny światowej. Podczas służby nawiązał liczne kontakty z innymi Polakami służącymi w wojsku. Należał wówczas do konspiracyjnej organizacji „Wolność”7 skupiającej Polaków służących na froncie włoskim.
W 1926 r. tuż przed zamachem majowym, został starostą powiatowym w Biłgoraju. Na tym stanowisku utrzymał się do listopada 1927 r., kiedy został przeniesiony do Białej Podlaskiej, pełniąc tam analogiczny urząd w latach 1928-1930.
W 1918 r. wziął udział w polskiej odsieczy Lwowa. Po zakończeniu działań wojennych, z uwagi na chorobę, przeniósł się do Zwierzyńca, gdzie został referentem prawnym Ordynacji Zamojskich. W 1920 r., w obliczu bolszewickiej inwazji, zorganizował w Zwierzyńcu oddziały Straży Obywatelskiej oraz Straży Ochrony Obiektów Kolejowych. Następnie, od sierpnia, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, służąc w 1. Dywizji Jazdy. Wraz z nią brał udział m.in. w walkach pod Brodami i Beresteczkiem, wokół Lwowa oraz w bitwie pod Komarowem. Wojnę zakończył w stopniu porucznika.
Po powrocie na Zamojszczyznę został aplikantem, a następnie podprokuratorem najpierw w Sądzie Pokoju w Zwierzyńcu, a w końcu w Zamościu. Jako oskarżyciel był wówczas bardzo zaangażowany w procesy działaczy komunistycznych sprzyjających bolszewikom w 1920 r.
W 1926 r. tuż przed zamachem majowym, został starostą powiatowym w Biłgoraju. Na tym stanowisku utrzymał się do listopada 1927 r., kiedy został przeniesiony do Białej Podlaskiej, pełniąc tam analogiczny urząd w latach 1928-1930. W tym czasie zmienił nazwisko z Bobek na Barski. Następnie, przez zaledwie kilka miesięcy był wojewódzkim inspektorem samorządu w lwowskim Urzędzie Wojewódzkim i w 1931 r. przeszedł, jako urzędnik, na emeryturę.
Od października 1931 r. został adwokatem w Tomaszowie Lubelskim. Był też członkiem szeregu różnych organizacji: Akcji Katolickiej8, Polskiej Macierzy Szkolnej9 czy Związku Oficerów Rezerwy10. W 1937 został nawet zastępcą członka Zarządu Głównego Polskiej Macierzy Szkolnej. W 1931 r. wstąpił do utworzonego w 1928 r. Stronnictwa Narodowego (SN). Szybko został prezesem powiatowych struktur tej partii w Tomaszowie Lubelskim. Był zdolnym mówcą i uczestnikiem wielu spotkań partyjnych na południowej Lubelszczyźnie. Jednak około 1936 r. wystąpił z SN. Jak sam podkreślał po drugiej wojnie światowej, zdecydował się na ten krok
„z uwagi na tendencje autorytarne ze strony młodych działaczy”11.
Ponieważ nadal pociągała go działalność polityczna, na przełomie 1936 i 1937 r. wstąpił do Stronnictwa Pracy12. Przeniósł się też do Goraja13, gdzie zakupił gospodarstwo rolne, prowadząc jednocześnie kancelarię adwokacką w okolicznym Biłgoraju. Tam współzakładał Spółdzielnię Mleczarską.
Kwestionariusz wypełniany w celu przyznania Krzyża i Medalu Niepodległości
Wobec okupacji niemieckiej
Po zajęciu Goraja przez Niemców w 1939 r. współorganizował miejscową straż obywatelską, która miała za zadanie chronić miejscową ludność przed nasilającym się zjawiskiem bandytyzmu, który na Lubelszczyźnie był istną plagą. Kwitł w okresie wojennego chaosu po wycofaniu się władz polskich. W tym okresie jego dom rodzinny był schronieniem dla uciekinierów oraz punktem przystankowym dla części rodzin polskich wysiedlonych przez Niemców z woj. poznańskiego. W 1939 r. Barski brał także czynny udział w ukrywaniu części maszyn z Zakładów Południowych w Stalowej Woli14. Schowano je m.in. w Abramowie (gm. Goraj) i na terenie gminy Łuków.
W przedwojennej stolicy Polski związał się ze strukturami Stronnictwa Pracy i Frontem Odrodzenia Polski, w których działał przed wybuchem wojny.
Podczas niemieckiej okupacji, dzięki znajomości języka niemieckiego oraz wiedzy prawniczej, Barski został przez Niemców mianowany na stanowisko wójta w gm. Goraj. Łączył te obowiązki z działalnością w Zarządzie Powiatowej Spółdzielni Rolniczej w Biłgoraju, której od 1940 r. był prezesem. W tym okresie, pełniąc wójtowski urząd, przynajmniej kilkukrotnie wstawiał się za Żydami z Frampola lub Goraja, na których Niemcy nakładali różnego rodzaju kontrybucje. Jak sam wspominał po wojnie:
„uratowałem wielu Żydów od śmierci i bicia, a przy nakładanych na nich przez Niemców kontrybucjach, występowałem w ich obronie, że są biedni i wyjednywałem ulgi”.
Barski dobrze poznał sytuację Żydów, będąc tłumaczem w relacjach Niemców z gorajskimi Żydami15. Obcowanie z prześladowanymi Żydami skłoniło go do udzielenia im jeszcze innej pomocy. W 1940 r. za pośrednictwem Wasserwirtschaftsamt w Zamościu (niemiecki Urząd Melioracyjny), w imieniu Komitetu Gminnego w Goraju, Barski zwrócił się o odesłanie z ówczesnego obozu pracy w Bełżcu około 40 gorajskich Żydów pod pretekstem nagłej potrzeby wykorzystania ich celem wykopania rowów melioracyjnych w Goraju. Tak wspomina okoliczności pomocy:
„W rzeczy samej melioracje te robiliśmy dla oka, aby ludzie ci mogli żyć z rodzinami. Potem ich (…) wykończono, jak wszystkich”.
Jego aktywna działalność sprawiła, że z osoby cieszącej się zaufaniem Niemców stał się osobą podejrzaną. Zmusiło go to w styczniu 1941 r. do ucieczki z dystryktu lubelskiego. Wyjechał do Warszawy.
W okupowanej Warszawie
W przedwojennej stolicy Polski związał się ze strukturami Stronnictwa Pracy i Frontem Odrodzenia Polski16, w których działał przed wybuchem wojny. Był jednym z działaczy zaangażowanych w akcję ratowania Żydów w ramach Żegoty. Działał pod pseudonimem „Józef”. Dzięki poznaniu Zofii Kossak Szczuckiej17, został jednym z kierowników pomocowej akcji, która początkowo prowadzona była wyłącznie siłami społecznymi. Jego punkt pomocy mieścił się przy ul. Czerwonego Krzyża 3.
Był jednym z działaczy zaangażowanych w akcję ratowania Żydów w ramach Żegoty.
Poszczególne grupy wykorzystywały prywatne znajomości i indywidualne kontakty. W ten sposób do Barskiego trafił Stefan Sendłak18. Obaj panowie znali się z przedwojennej działalności politycznej na terenie Zamojszczyzny, reprezentując zupełnie inne kierunki ideowe. Sendłak był socjalistą, a Barski narodowcem, konserwatystą i zdeklarowanym katolikiem. Jednak różnice te nie miały znaczenia podczas wojny, ponieważ łączyła ich sprawa pomocy Żydom. Barski zajmował się przekazywaniem Sendłakowi pieniędzy na ratowanie ludności żydowskiej, których wspierał Lubelsko-Zamojski Komitet Niesienia Pomocy Żydom19. Potwierdza to relacja Sendłaka dotycząca ich pierwszego spotkania w czasie wojny. W jego relacji szczególnie cenne są informacje wskazujące na udział Barskiego w zorganizowanej pomocy Żydom zainicjowanej jesienią 1942 r. Z pewnością Barski znalazł się wśród osób, które najszybciej zareagowały na zagładę warszawskiego getta. „Wielka akcja likwidacyjna”20 miała miejsce 22 lipca 1942 r.:
„Pierwsza pomoc finansowa, jaką otrzymał Komitet Zamojski, pochodziła od adwokata Ignacego Barskiego, ukrywającego się pod pseudonimem „Józef”. Stało się to jesienią 1942 r. Jednego wieczoru spotkałem Barskiego na ulicy i od razu przedstawiłem mu szczegółowo sprawę Żydów zamojskich, którzy przyjechali do Warszawy – aby ukryć się przed prześladowaniem niemieckim. Barski od razu serdecznie zaprosił mnie do lokalu mieszczącego się przy ulicy Czerwonego Krzyża i tam doręczył mi pewną kwotę pieniężną w celu pomożenia ukrywającym się w bardzo ciężkich warunkach Żydom zamojskim. Pieniądze te były ogromną pomocą dla przybyłych w zupełnie obce środowisko Żydów. Większość z nich uratowała się przed prześladowaniami niemieckimi tylko życie mienie swoje zostawiając na pastwę losu. Ludzie ci byli kompletnie pozbawieni zasobów pieniężnych. Dopiero później w zupełnie innych okolicznościach dowiedziałem się, że w tym czasie istniała już inna komórka niesienia pomocy Żydom, która rzeczywiście wiele pomogła nieszczęśliwym uciekinierom. W skład jej m.in. osobami wchodził właśnie mec. Ignacy Barski oraz znana pisarka Kossak-Szczucka. (…) W pierwszej fazie naszej działalności Komitet swoją działalność uzależniał od pieniędzy otrzymywanych od osób prywatnych, dopiero w czasie dalszej swej pracy otrzymywał pieniądze od mec. Barskiego, członka katolickiej organizacji niesienia pomocy Żydom. Wpłynęło to na rozszerzenie naszej działalności oraz na możność celowej i planowej roboty”.
Równolegle Barski był zaangażowany w inne formy pomocy, skupiające się na ludności polskiej. W trakcie pacyfikacyjnej akcji wysiedleńczej na Zamojszczyźnie21 (począwszy od listopada 1942r. do lata 1943r.), na prośbę ordynata Jana Zamoyskiego22, Front Odrodzenia Polski, m.in. dzięki Barskiemu, wysyłał petycje do kardynała Adama Stefana Sapiehy23 oraz kierownictwa Rady Głównej Opiekuńczej24 z prośbą o pomoc w zahamowaniu akcji i o wsparcie rzeczowe dla jej ofiar. Ponadto, dzięki zaangażowaniu Barskiego, w Krakowie i Warszawie rozpoczęto przyjmowanie wysiedlonych z Zamojszczyzny, w tym wykupywano dzieci z wagonów. Akcja wykupywania dzieci z pociągów, wywożących na zachód (czasem do obozów koncentracyjnych) rozszerzyła się na wiele innych miast, gdzie znajdowały się punkty postoju transportów kolejowych. Oprócz tego, udzielano doraźną pomoc, dostarczano jedzenie, ubrania i leki. Działalność humanitarna Barskiego nie oznaczała rezygnacji z inicjatyw politycznych. Na przełomie 1943 i 1944 r. był on z ramienia Stronnictwa Pracy Delegatem Rządu na Kraj25 na terenie okręgu poleskiego. Niestety, ten okres jego życia ciągle pozostaje nierozpoznany.
Po Powstaniu Warszawskim, w którym uczestniczył, walcząc na Starówce, trafił do Krakowa, gdzie, po zajęciu miasta przez Sowietów, rozpoczął pracę jako inspektor w Komitecie Opieki Społecznej na powiat krakowski.
Ignacy Barski
Dalsze życie
W lipcu 1945 r. wyjechał zaś do Jeleniej Góry, gdzie pracował w pomocy społecznej przez około cztery lata. Jako adwokat bronił wielokrotnie oskarżanych przez Urząd Bezpieczeństwa członków podziemia niepodległościowego oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego. Tam też był prezesem miejscowych struktur Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Czechosłowackiej.
W 1945 r. Barski wrócił do prowadzenia praktyki adwokackiej, a pod koniec 1949 r. zamieszkał we Wrocławiu. W tym okresie był radcą prawnym przy Sądzie Duchownym Administracji Apostolskiej we Wrocławiu. Przed sądami komunistycznymi bronił m.in. ks. Bernarda Pyclika. Niestety, 20 sierpnia 1949 r. został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa pod zarzutem współpracy z Niemcami podczas drugiej wojny światowej. Pomimo bicia w czasie śledztwa, nie przyznał się do winy. Ostatecznie został w 1950 r. wypuszczony z aresztu.
W 1951 r. przeniósł się do Krakowa, a następnie do Rabki. Na przełomie 1955 i 1956 r. bezpieka podjęła nieudaną próbę jego zwerbowania. Barski odmówił tłumacząc to m.in. wyznawaną przez siebie moralnością katolicką, która wykluczała współpracę z komunistyczną służbą bezpieczeństwa.
W 1956 r., w okresie odwilży październikowej, Barski wstąpił do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) w Rabce. Tam zmarł 5 stycznia 1963 r. Został pochowany na cmentarzu w Rabce Zdroju (sektor 5, rząd 4, miejsce 37). Miał żonę Wandę Marię oraz cztery córki. Jedna z nich, Zofia, również była zaangażowana w pomoc ludności żydowskiej podczas wojny, zajmując się działalnością kurierską w warszawskich strukturach „Żegoty”.
Barski zmarł, nie doczekawszy uznania swoich zasług z okresu okupacji.
1 Adolf Berman (Awraham Berman), ps. „Borowski”, „Adam” – polski i izraelski działacz społeczny i polityk o poglądach komunistycznych, doktor filozofii, sekretarz Żegoty, poseł do Krajowej Rady Narodowej i deputowany Knesetu. Brat Jakuba Bermana. W czasie powstania w getcie warszawskim wspólnie z Leonem Feinerem był autorem depesz informujących Londyn o walkach, w tym o likwidacji społeczności żydowskiej, i wzywających aliantów do pomocy.
2 Mowa o Tymczasowym Komitecie Pomocy Żydom założonym 27 września 1942 r. Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom powstał z inicjatywy pisarki, współzałożycielki konspiracyjnego Frontu Odrodzenia Polski, Zofii Kossak-Szczuckiej oraz związanej z PPS Wandy Krahelskiej-Filipowiczowej. Powstanie Komitetu było bezpośrednią konsekwencją opublikowanego w sierpniu 1942 r., po rozpoczęciu wielkiej akcji likwidacyjnej w warszawskim getcie, tekstu „Protest” Kossak-Szczuckiej. Pisarka wezwała w nim Polaków do zajęcia jednoznacznego stanowiska wobec dramatycznego losu Żydów w Polsce. 4 grudnia 1942 r. Komitet przekształcony został w Radę Pomocy Żydom działającą pod pseudonimem „Żegota”.
3 Stanisław Grabski – polski polityk, ekonomista, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I kadencji w II RP, przewodniczący Rady Narodowej RP, wiceprzewodniczący Krajowej Rady Narodowej. Współzałożyciel PPS, z którą zerwał w 1901 r., wiążąc się z obozem narodowym. Od 1905 r. w Lidze Narodowej, od 1906r. członek jej władz. W roku 1923 i w latach 1925 – 1926 minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
4 Była to organizacja przysposobienia wojskowego utworzona przez młodzież z grupy Rzeczpospolita w 1908 we Lwowie z inicjatywy Wawrzyńca Dayczaka. Członkowie Drużyn Bartoszowych wywodzili się z lwowskiej młodzieży studenckiej pochodzącej ze wsi, także z terenów Galicji Wschodniej.
5 Ochotnicze paramilitarne formacje Sokoła, założone w 1912 r. z inicjatywy Ligi Narodowej jako konkurencja dla Związków Strzeleckich i Strzelca. Po utworzeniu we Lwowie w 1914 r. Centralnego Komitetu Narodowego połączyły się z Drużynami Bartoszowymi, następnie weszły w skład Legionu Wschodniego.
6 Formacja wojskowa utworzona we Lwowie w początkach sierpnia 1914 r. pod auspicjami Naczelnego Komitetu Narodowego. W skład Legionu powołani zostali, na zasadzie ochotniczego zaciągu, członkowie Sokolich Drużyn Polowych, Drużyn Bartoszowych i Polskich Drużyn Strzeleckich okręgu lwowskiego. 21 września 1914 r. Legion został rozwiązany.
7 Konspiracyjna organizacja niepodległościowa skupiająca Polaków służących w armii austro-węgierskiej, głównie we Włoszech w okresie I wojny światowej.
8 Był to i ciągle jest ruch katolików świeckich, dążących do oparcia życia codziennego na zasadach chrześcijańskich. Celem Akcji było zahamowanie prądów liberalnych i ideologii komunistycznej w społeczeństwie polskim II Rzeczypospolitej. W okresie przedwojennym Akcja Katolicka była jedną z najważniejszych organizacji w Polsce skupiająca kilkaset tysięcy członków.
9 Charytatywna organizacja kulturalno-oświatowa założona w 1905 r. w Warszawie. Miała za zadanie wspieranie edukacji na ziemiach polskich.
10 Związek powstał w 1922 r. jako organizacja skupiająca oficerów rezerwy z terenu II Rzeczypospolitej. Prowadził działalność samokształceniową w zakresie wiedzy wojskowej, samopomocy członków oraz współdziałał w zakresie „wychowania fizycznego” i „przysposobienia wojskowego” w ramach ówczesnych programów szkolnych.
11 Na przełomie lat 20/30, w okresie wielkiego kryzysu ekonomicznego w społeczeństwie polskim II RP coraz częściej zaczęły się pojawiać głosy radykalne, zarówno na lewej, jak też na prawej stronie sceny politycznej.. W Stronnictwie Narodowym objawiało się to dążeniem młodych działaczy do siłowego przejęcia władzy oraz niechęć do ugodowej polityki wobec sanacji. Na tym tle w 1934r. powstał Obóz Narodowo-Radykalny i rozwijała się kampania antyżydowska.
12 Partia polityczna o charakterze chadeckim założona w 1937r. Program SP odwoływał się do podstawowych wartości chrześcijańskiej kultury zachodniej, przeciwstawiał się totalitaryzmowi; opowiadał się za ustrojem parlamentarno-demokratycznym, za własnością prywatną w gospodarce. Najważniejszym politykiem SP był Wojciech Korfanty.
13 Miasteczko na Lubelszczyźnie położne na północ od Frampola. Według zachowanych danych, w 1905 r. liczył 2767 mieszkańców, z czego niemal 1/4 stanowili Żydzi.
14 Zakłady Południowe powstały w 1937 r. jako jedna z najważniejszych inwestycji Centralnego Okręgu Przemysłowego. W 1938 r. powstało obok Zakładów osiedle nazwane Stalową Wolą. Zakłady Południowe produkowały stal szlachetną, sprzęt zbrojeniowy oraz rolniczy.
15 W 1940 r. Niemcy utworzyli w Goraju getto, w którym zgromadzili wszystkich Żydów z miasta i okolicy. W październiku 1942 r. pozostałych przy życiu Żydów przeniesiono do Frampola, a stamtąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.
16 Tajna organizacja katolicka stanowiąca kontynuację dzieła istniejącej w II Rzeczypospolitej Akcji Katolickiej podczas okupacji niemieckiej. Utworzona w Warszawie w drugiej połowie 1941 r. przez grupę katolików świeckich z Zofią Kossak-Szczucką i Witoldem Bieńkowskim na czele. Celem Frontu było moralne odrodzenie Polski w oparciu o naukę katolicką.
17 Zofia Kossak Szczucka (1889-1968) – powieściopisarka, współzałożycielka dwóch tajnych organizacji w okupowanej Polsce: Frontu Odrodzenia Polski oraz Rady Pomocy Żydom Żegota. W czasie wojny trafiła do KL Auschwitz. Dzięki pomocy podziemia wyszła na wolność w lipcu 1944 r., by w sierpniu walczyć w Powstaniu Warszawskim. W 1945 r. wyjechała do Londynu, skąd wróciła do Polski w 1957 r. W 1964 r. była jedną z sygnatariuszek Listu 34, w którym przyłączyła się do protestu pisarzy w obronie swobody wypowiedzi. Stała się symbolem pomocy dla ludności żydowskiej.
18 Zob. tekst autorstwa Janusza Kłapcia.
19 Tajna organizacja założona przez Stefana Sendłaka jesienią 1942 r. Powstała w Warszawie jako odpowiedź na likwidację getta w Zamościu i pojawienie się uciekinierów z Zamościa w Warszawie. Organizacja o podobnej nazwie kierowana przez Sendłaka działała od co najmniej lata 1942 r., lecz miała mniejszy zasięg i działała tylko w Zamościu. Lubelsko-Zamojski Komitet Niesienia Pomocy Żydom na terenie Warszawy był więc przedłużeniem aktywności tej pierwszej organizacji. Miał pod swoją opieką 293 osoby. Był podzielony na mniejsze komórki, z których każda opiekowała się kilkunastoma osobami. Łączność w Komitecie była bardzo sprawna i udawało się szybko reagować na niebezpieczeństwa. Komitet dostarczał podopiecznym dowodów osobistych (Kennkart), kart pracy, odcinków zameldowań i wymeldowań. Organizowano także pomoc lekarską. Zajmował się między innymi transportowaniem Żydów z Zamojszczyzny do przygotowanych do ukrycia miejsc, a wcześniej tworzył im warunki do pracy i przeżycia.
20 Akcja eksterminacyjna przeprowadzona przez okupantów niemieckich w getcie warszawskim, trwająca od 22 lipca do 21 września 1942 r. Była elementem Akcji Reinhardt. W jej wyniku straciło życie blisko 300 tys. warszawskich Żydów. Zamordowani zostali oni zarówno w getcie, a przede wszystkim w obozie zagłady w Treblince.
21 Pierwsze wysiedlenia na Zamojszczyźnie rozpoczęły się w nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. Ogółem z Zamojszczyzny od listopada 1942 r. do sierpnia 1943 r. deportowano ponad 110 tys. mieszkańców. Większość z nich trafiło najpierw do obozów przejściowych w Zamościu i Zwierzyńcu. Następnie wywożono ich albo m.in. do KL Auschwitz i KL Lublin (kilkadziesiąt tysięcy osób). Także kilkadziesiąt tysięcy wywieziono na roboty przymusowe do III Rzeszy. Część osób zamordowano na miejscu.
22 Jan Zamoyski (1912-2002) w latach 1939–1944 był szesnastym i ostatnim ordynatem Ordynacji Zamojskiej.
23 Kardynał Adam Stefan Sapieha (1867-1951), metropolita krakowski w okresie okupacji niemieckiej.
24 Jedyna polska organizacja charytatywna działająca podczas II wojny światowej, która była oficjalnie uznawana przez okupanta niemieckiego. Jej struktura obejmowała cały teren Generalnego Gubernatorstwa. Zajmowała się pomocą dziesiątkom tysięcy Polaków, którzy w wyniku wojny popadli w biedę.
25 Delegat był tajnym przedstawiciel władzy administracyjnej w okupowanej przez Niemców Polsce.
