Zgodnie z obowiązującą w Trzeciej Rzeszy zasadą przywództwa, rząd GG był jedynie narzędziem w rękach gubernatora generalnego Hansa Franka. Rząd GG nawet w najważniejszych sprawach nie zasięgał opinii ujarzmionej ludności – sprawował władzę jedynie poprzez wydawanie zakazów oraz nakazów.
Dla ułatwienia realizacji stawianych mu zadań rząd GG otrzymał uprawnienia do stosowania szerokiego wachlarza środków przymusu i represji. Ich celem ubocznym było zastraszenie ludności, by ta nigdy nie ważyła się sprzeciwiać niezaskarżalnym decyzjom hitlerowskiej administracji.
Rząd okupacyjny
Oficjalnie ogłoszona dopiero wiosną 1941 r. struktura wewnętrzna naczelnych władz GG charakteryzowała się znaczną stabilnością. Bodaj największą jej zmianą było ustanowienie wiosną 1942 r. sekretariatu stanu ds. bezpieczeństwa, czyli formalne włączenie w struktury rządu Wyższego Dowódcy SS i Policji. Zasadniczo rząd GG składał się z: sekretariatu stanu, sekretariatu stanu ds. bezpieczeństwa oraz trzynastu wydziałów głównych (spraw wewnętrznych, zdrowia, finansów, sprawiedliwości, gospodarki, wyżywienia i rolnictwa, lasów, pracy, propagandy, wiedzy i nauki, budownictwa, kolei oraz poczty).
Posiedzenie rządu Generalnego Gubernatorstwa. Przemawia Karl Lasch. Widoczni także: Hans Frank (czwarty z lewej) Josef Buhler (piąty z lewej) i Ludwig Losacker (drugi z lewej) (fot. z zasobu NAC)
Przez cały okres okupacji sekretariatem stanu kierował dr Josef Bühler, mało znający się na administracji jeszcze przedwojenny współpracownik H. Franka. Obsada kierowniczych stanowisk w poszczególnych wydziałach kształtowała się różnie – niektórymi ci sami ludzie kierowali przez cały okres okupacji (Wydziałem Sprawiedliwości, W. Lasów, W. Budownictwa i W. Poczty), w innych dochodziło do zmian (w Wydziale Zdrowia, W. Finansów, W. Gospodarki, W. Wyżywienia i Rolnictwa, W. Kolei – jedna; w W. Pracy, W. Propagandy i W. Wiedzy i Nauki – dwie; w Wydziale Spraw Wewnętrznych – aż pięć).
Tylko jeden członek tzw. rządu nie należał do NSDAP (dr Richard Zetzsche), za to przynajmniej pięciu w momencie wybuchu wojny legitymowało się ponad dziesięcioletnim stażem partyjnym. Ponadto dwie trzecie „ministrów” należało do hitlerowskich organizacji paramilitarnych (do SA – 8, do SS – 15), przy czym aż piętnastu miało w nich stopnie generalskie. W tej grupie przekonanych narodowych socjalistów znalazło się jedynie dwóch ludzi, którzy z własnej inicjatywy ustąpili ze swoich stanowisk (dr Alfred Spindler i dr Eberhard Westerkamp).
Walka z Temidą
Spośród 25 najwyższych funkcjonariuszy niemieckich w GG, którzy nie zmarli bądź nie popełnili samobójstwa wkrótce po zakończeniu wojny i na temat których dysponujemy pewnymi informacjami, przed sądem stanęło tylko pięciu (dr Bühler, Ernst Kundt, dr Kajetan Mühlmann, Alexander Rhetz i dr Friedrich Siebert), a wobec czterech dalszych wszczęto jedynie postępowanie przygotowawcze (Wilhelm Koppe, Karl Naumann, dr Spindler i dr Jost Walbaum). Czterech członków rządu GG zostało poddanych postępowaniu denazyfikacyjnemu przed izbami orzekającymi (dr Max Frauendorfer, dr Ludwig Losacker, Naumann i dr Walbaum), natomiast o trzech innych wiadomo tylko, że byli internowani (dr Harry G. von Crausshaar, dr Walter Emmerich i dr Hermann Senkowsky). Na gorzką ironię zakrawa fakt, że po wojnie dwaj „ministrowie” z Krakowa byli świadkami obrony w następczych procesach norymberskich (prof. dr Heinrich Teitge – proces RuSHA, dr Westerkamp – proces wyższego dowództwa).
Josef Buhler odbiera od Hansa Franka nominacje na stanowisko zastępcy gubernatora Generalnego Gubernatorstwa, lipiec 1941 r. (fot z zasobu NAC)
Friedrich Siebert odbiera od Hansa Franka nominacje na stanowisko kierownika wydziału spraw wewnętrznych przy rządzie Generalnego Gubernatorstwa, styczeń 1941 r. (fot z zasobu NAC)
Generalny Gubernator Hans Frank w towarzystwie gubernatorów dystryktów - fotografia grupowa. Od lewej widoczni Ernst Kundt, Ludwig Fischer, Hans Frank, Otto Wachter, Ernst Zorner i Richard Wendler., październik 1942 r. (fot z zasobu NAC)
Członkowie tzw. rządu GG byli po wojnie sądzeni przez różne trybunały, które wydały różne wyroki, a ewentualny pobyt w więzieniach różnie się dla nich skończył. Dr. Bühlera osądził w swoim ostatnim, siódmym procesie polski Najwyższy Trybunał Narodowy. Podsądny został skazany w Krakowie 10 lipca 1948 r. na karę śmierci – wyrok wykonano 22 sierpnia. Przy okazji trzeba podkreślić, że NTN podczas tego procesu uznał rząd GG za organizację zbrodniczą.
Skazani i bezkarni
Kundt stanął przed Nadzwyczajnym Sądem Ludowym w Pradze, który skazał go na karę śmierci 15 lutego 1947 r. Wyrok wykonano jeszcze tego samego dnia. Dr Mühlmann zaraz po wojnie podjął współpracę z amerykańskimi władzami okupacyjnymi, ale w lutym 1948 r. udało mu się skutecznie ukryć. Dlatego sąd w Wiedniu, w 1952 r., zaocznie uznał go za winnego zdrady i skonfiskował majątek, który udało się ujawnić.
Koppe aresztowany 1 lutego 1960 r. już następnego dnia zeznał, że podczas wojny „ewakuacja oznaczała fizyczną eksterminację Żydów”, a w 1961 r. niemiecka prokuratura otrzymała z Izraela obciążające go zeznania Adolfa Eichmanna.
Dr. Siebert został skazany 19 lipca 1948 r. przez Sąd Okręgowy w Krakowie na 12 lat więzienia, ale karę odbywał tylko do maja 1956 r., kiedy objęła go amnestia. Postępowanie przygotowawcze przed jego procesem w Republice Federalnej Niemiec w latach 60. zostało ostatecznie umorzone. Rhetza osądził również Sąd Okręgowy w Krakowie, który 24 lutego 1949 r. skazał go na sześć lat pozbawienia wolności. Osadzony w Zakładzie Karnym w Sztumie zmarł tam 6 listopada 1949 r. Dr Spindler zmarł w polskim areszcie śledczym 16 lipca 1948 r. Postępowanie przygotowawcze pod zarzutem pomocnictwa i podżegania do morderstwa (zbrodnie na chorych w GG), wszczęte przeciwko dr. Walbaumowi na początku lat 60. przez prokuraturę w Hanowerze, zostało umorzone w listopadzie 1968 r. W sprawie Naumanna prokuratura w Hildesheim prowadziła w latach 1965–1969 śledztwo pod zarzutem popełnienia zbrodni przeciwko ludzkości (pozbawienie żywności niepracujących zawodowo Żydów w GG), jednak sprawa została umorzona z powodu braku dowodów.
Najbardziej zadziwiające były zmagania z Temidą obergruppenführera SS Koppego, z pewnością największego zbrodniarza spośród żyjących po wojnie członków rządu GG. Do końca lat pięćdziesiątych ukrywał się on w Republice Federalnej Niemiec pod panieńskim nazwiskiem swojej żony (w tym czasie został nawet dyrektorem fabryki czekolady w stołecznym Bonn). Koppe aresztowany 1 lutego 1960 r. już następnego dnia zeznał, że podczas wojny „ewakuacja oznaczała fizyczną eksterminację Żydów”, a w 1961 r. niemiecka prokuratura otrzymała z Izraela obciążające go zeznania Adolfa Eichmanna.
Mimo to sąd zwolnił Koppego z aresztu za kaucją w wysokości 30 tys. marek. Ostatecznie prokuratura w Bonn 10 września 1964 r. wniosła przeciwko niemu oskarżenie o „pomocnictwo i podżeganie do masowych mordów w 145 tys. przypadków”, jednak „z powodów zdrowotnych” wkrótce postępowanie zostało zawieszone, a w 1966 r. „z powodu choroby” oskarżonego Sąd Okręgowy w Bonn w ogóle odrzucił wniosek o wszczęcie głównego postępowania. Koppe zmarł 10 lat później, w wieku 79 lat.
Sala sądowa Gmachu Głównego Muzeum Narodowego w Krakowie w czasie procesu 40 byłych członków załogi KL Auschwitz-Birkenau przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, 24 listopada - 16 grudnia 1947 (fotokopia z zasobu AIPN - oryginał znajduje się w zbiorach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau)
Joanna Lubecka, Niemiecki zbrodniarz przed polskim sądem. Krakowskie procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Kraków 2021
* * *
Członkowie rządu GG byli funkcjonariuszami zbrodniczego systemu. Wprawdzie żaden z nich osobiście nie popełnił morderstwa, lecz wszyscy byli „przestępcami gabinetowymi”. Dlatego ze wszech miar słuszne jest określenie rządu GG mianem organizacji przestępczej, które znalazło się w uzasadnieniu wyroku dr. Bühlera. Niestety bilans rozliczeń sądowych członków rządu GG jest dla wymiaru sprawiedliwości zawstydzający. Przed sądem stanęła tylko jedna piąta „przestępców gabinetowych” z rządu GG!
