Biografia Bolesława Limanowskiego stanowi przykład doskonałej harmonii między postawą życiową a głoszonymi przez niego ideami. Limanowski propagował bowiem myślą i czynem odzyskanie przez Polskę niepodległości połączone z ideą demokratycznej przebudowy stosunków społecznych w odrodzonym państwie. Ta myśl zadecydowała o jego ewolucji w kierunku demokratycznego socjalizmu – krytycznego zarówno wobec jego niemieckiej, jak i rosyjskiej odmiany – maskującej imperialne egoizmy obu państw.
Informacje biograficzne
Limanowski urodził się 18 października 1835 r. w majątku Podgórze (obecnie na terytorium Białorusi) koło Dyneburga położonego w tzw. Inflantach Polskich (obecnie Łotwa) w średnio-zamożnej rodzinie szlacheckiej. Wychowywał się – jako średnie z kolei dziecko – w wielodzietnej rodzinie. W wieku 12 lat w 1847 r. został wysłany do gimnazjum w Moskwie, gdzie na Uniwersytecie Moskiewskim studiował prawo jego starszy brat Aleksander.
Wybory do Senatu w 1928 roku. Senator Bolesław Limanowski po opuszeczniu lokalu komisji wyborczej w Warszawie, 11 marca 1928 r. Fot. z zasobu NAC
Po ukończeniu gimnazjum Limanowski zamierzał studiować kierunki humanistyczne, lecz – z powodu ograniczonej liczby miejsc – w 1854 r. zapisał się na studia medyczne. W 1858 r. przeniósł się na Uniwersytet w Dorpacie, a tam w marcu 1959 r. zapisał się na studia filozoficzne. Nie dane mu było jednak ich ukończyć, gdyż we wrześniu 1860 r., na wieść o tworzeniu polskich legionów, wyjechał do Paryża, gdzie wstąpił do Polskiej Szkoły Wojskowej. Po kilku miesiącach powrócił na teren zaboru rosyjskiego, by zorganizować Komitet Centralny na Litwie, który miałby koordynować działalność konspiracyjną. 8 maja 1861 r. Limanowski zorganizował w wileńskim kościele katedralnym manifestację, po której został aresztowany i skazany na osiedlenie w Mezeniu, w guberni Archangielskiej.
Według Limanowskiego naród jest zjawiskiem historycznym, a jego początki dostrzegał już w starożytności. Pierwszym etapem miało być wytworzenie się ponadplemiennego związku politycznego, który powstaje, aby odeprzeć zewnętrzne zagrożenie.
Na wieść o wybuchu powstania uciekł, lecz został złapany i osadzony na dwa tygodnie w więzieniu. Latem 1867 r. został zwolniony z zesłania bez prawa powrotu w rodzinne strony. W latach 1867-1870 przebywał w Królestwie Kongresowym, gdzie utrzymywał się z udzielania korepetycji i publicystyki. W latach 1870-1878 zamieszkał we Lwowie, gdzie podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza, zawarł związek małżeński z Wincentą Szarską (1874) i obronił doktorat (1875). W tym czasie zaangażował się w propagowanie idei socjalistycznych, za co został wydalony z Austro-Węgier. W latach 1878-1889 przebywał w Genewie, a w latach 1889-1906 w Paryżu. W listopadzie 1885 r. zmarła jego żona Wincenta. Dwa lata później zawarł związek małżeński z Marią Goniewską, z którą przeżył 21 lat.
W okresie emigracyjnym Limanowski propagował idee niepodległościowe, był uczestnikiem i przewodniczącym obrad podczas Zjazdu Paryskiego, który odbył się w listopadzie 1892 r. Powołano wtedy Polską Partię Socjalistyczną, która do swojego programu wpisała odzyskanie przez Polskę niepodległości.
W 1907 r., po otrzymaniu zezwolenia na ponowne osiedlenie się w Austro-Węgrzech, zamieszkał w Krakowie. Był to okres jego stabilizacji finansowej i rozkwitu twórczości naukowej, gdyż zarządzał kamienicą swojego brata oraz współpracował z redakcją socjalistycznego pisma „Naprzód”. Okres I wojny światowej spędził w Krakowie, lecz w maju 1919 r. przeniósł się do Warszawy, gdzie mieszkał do końca swego długiego życia. W 1922 r. został wybrany z listy PPS na senatora. Wybór ten był ponawiany w 1928 i 1930 r. Zmarł 1 lutego 1935 r.
Limanowskiego koncepcja narodu
Limanowski odróżniał naród od państwa. Państwo jest zbiorem instytucji panującym nad określonym terytorium i społeczeństwem, które może różnić się pochodzeniem etnicznym. Tymczasem naród jest bytem kulturowym, posiadającym
„pewne wspólne uczucia, myśli, pragnienia, dążenia, które przejawiają się w jego kulturze, piśmiennictwie, sztuce, wierzeniach, instytucjach, działalności dziejowej”.
Według Limanowskiego naród jest zjawiskiem historycznym, a jego początki dostrzegał już w starożytności. Pierwszym etapem miało być wytworzenie się ponadplemiennego związku politycznego, który powstaje, aby odeprzeć zewnętrzne zagrożenie. Limanowski odwołuje się do przykładu plemion galijskich zagrożonych rzymskim najazdem. Obok poczucia zagrożenia, pierwszym „wiązadłem narodowym” są relacje pokrewieństwa pomiędzy plemionami. Drugim czynnikiem jednoczącym jest religia. W miarę postępu oświaty kolejnym wiązadłem staje się język i tworzona w nim literatura piękna. Wreszcie najważniejszym spoiwem narodowym jest posiadanie własnego państwa.
Jednakże Limanowski nie utożsamiał narodu z państwem. Do pomyślenia jest istnienia narodu bez państwa i odwrotnie państwa bez narodu.
Patriotyzm a socjalizm
Oba jednak ponadindywidualne byty zbiorowe (państwo i naród) wymagają wytworzenia się pewnego zbioru wspólnych przekonań. Limanowski odróżniał zatem patriotyzm państwowy od narodowego. Przedmiotem tego pierwszego jest uwielbienie władzy państwowej, a jego idealnym przykładem – lojalność rosyjskich poddanych wobec moskiewskiego cara. Źródłem natomiast patriotyzmu narodowego jest poczucie wspólności i solidarności ze wszystkimi uczestniczącymi w tej samej kulturze narodowej.
Również w idei socjalistycznej Limanowski dostrzegał przede wszystkim dążenie do równości. Nie polega ona czynieniu wszystkich podobnymi do siebie, lecz na tym, aby każdy człowiek mógł decydować o sobie i o owocach swojej własnej pracy i nie podlegał niczyjej władzy, czy to umysłowej, obyczajowej, politycznej, ekonomicznej. Podstawą tegoż poczwórnego zniewolenia ma być zależność ekonomiczna i z tego względu socjaliści byli zwolennikami zastąpienia własności prywatnej – wspólną.
Przemówienie senatora Bolesława Limanowskiego podczas wiecu Centrolewu w Dolinie Szwajcarskiej w Warszawie, 14 września 1930 r. Fot. z zasobu NAC
Jednakże wizja ustroju gospodarczego nie była jasno wyartykułowana w pismach Limanowskiego – dość powiedzieć, że preferował popularną wówczas spółdzielczą formą własności. Z tego też względu Limanowski dostrzegał pokrewieństwo pomiędzy patriotyzmem a socjalizmem:
„Prawdziwy patriotyzm zwraca się przede wszystkim ku temu, co stanowi podstawę i rzeczywistą siłę narodu, ku ludowi pracującemu, a więc musi być socjalistyczny, szczery zaś socjalizm, wypływający z miłości narodu, musi być patriotyczny”.
Z tego powodu Limanowski krytykował rewolucję bolszewicką w Rosji, której zarzucał wprowadzanie państwowego despotyzmu i centralizmu gospodarczego, co w istocie stanowiło kontynuację, choć pod zmienionym ideowym szyldem, politycznych tradycji carskiego samodzierżawia i było sprzeczne z jego pojmowaniem demokratycznego socjalizmu.
Podsumowanie
Limanowski konsekwentnie łączył w swojej działalności publicznej, naukowej i popularyzatorskiej idee niepodległości, demokracji i socjalizmu. Choć jego prace były wydawane w PRL, szczególnie po 1956 r., to wynikająca z demokratycznych i niepodległościowych przekonań krytyka bolszewizmu stanowiły pewną barierę w badaniach nad myślą Limanowskiego. Z kolei po 1989 r. intelektualna dominacja liberalizmu wpływała zarazem na recepcję gospodarczych poglądów Limanowskiego, które uchodzić mogą za cokolwiek anachroniczne.
