W wyniku bolszewickiej rewolucji i wojny domowej w Rosji w latach 1917-1922 wyemigrowało i uciekło ponad milion obywateli byłego Imperium Rosyjskiego. Największa ich ilość osiadła we Francji i na Bałkanach. Zaczęli oni tworzyć różnego rodzaju partie i organizacje polityczne.
Konspiracja z cenzusem wiekowym
Jedną z nich był Narodowy Związek Pracujących (NTS), który powstał w czerwcu 1930 r. w Belgradzie, z połączenia kilku organizacji grupujących młodych emigrantów rosyjskich. Tworzyli oni nowe pokolenie „białych” Rosjan, odcinających się od dotychczasowych działaczy, których oskarżali o doprowadzenie do zniszczenia carskiej Rosji. Dlatego wprowadzili cenzus wiekowy, tj. nie przyjmowali osób urodzonych po 1895 r. Narodowy Związek Pracujących (kilkakrotnie zmieniał swoją nazwę) dążył do obalenia rządów komunistycznych w Związku Sowieckim w wyniku rewolucji narodowej. Głosił idee solidaryzmu społecznego, czyli zjednoczenia wszystkich warstw społecznych w budowie nowego państwa rosyjskiego, które nie miało być ani demokratyczne, ani faszystowskie.
Narodowy Związek Pracujących (kilkakrotnie zmieniał swoją nazwę) dążył do obalenia rządów komunistycznych w Związku Sowieckim w wyniku rewolucji narodowej. Głosił idee solidaryzmu społecznego, czyli zjednoczenia wszystkich warstw społecznych w budowie nowego państwa rosyjskiego.
NTS funkcjonował w różnych krajach Europy i Ameryki Południowej, a nawet w północnej Afryce, licząc ok. 1,5 tysiąca członków. W II połowie lat 30. XX w. nawiązał współpracę z wywiadami Francji, Włoch, Niemiec i Japonii, a także Polski. Dzięki porozumieniu z Oddziałem II Sztabu Generalnego WP pod Warszawą powstał tajny ośrodek szkoleniowy dla młodych Rosjan, zaś w latach 1938-1939 przez zieloną granicę zdołano przerzucić do ZSRS kilku agentów NTS-owskich.
Polski wywiad uzyskiwał w ten sposób informacje, głównie o nastrojach ludności sowieckiej, a emigranci rosyjscy mieli zapewnioną możliwość realizacji własnych celów. Z terenu Polski wysyłano też balonami materiały propagandowe na Wschód, a nawet próbowano spławiać je w szczelnie zamkniętych butelkach granicznymi rzekami. Ostatnich agentów Polacy wysłali do Związku Sowieckiego latem 1940 r. z terenów Rumunii, gdzie polscy wywiadowcy po klęsce wrześniowej współpracowali z Japończykami.
Ulotka Narodowego Związku Pracujących w języku rosyjskim (z zasobu IPN)
Balon z materiałami propagandowymi Narodowego Związku Pracujących znaleziony w Polsce, prawdopodobnie lata 50. XX w. (fot. zasobu IPN)
Niełatwa kolaboracja z III Rzeszą
Podczas II wojny światowej NTS podjął współdziałanie z Niemcami, licząc na wybuch wojny ze Związkiem Sowieckim, do czego doszło latem 1941 r. W rejonie Berlina powstały obozy szkoleniowe dla Rosjan, którzy mieli pełnić na okupowanych terenach sowieckich rolę pomocniczą dla niemieckiej administracji. Z kolei przywódcy NTS liczyli na możliwość szerokiego rozwinięcia wśród byłych obywateli ZSRS swojej propagandy.
Dwuznaczne działania NTS doprowadziły do aresztowań wśród emigrantów rosyjskich pod koniec 1944 r. (niektórzy zginęli w obozach koncentracyjnych), ale dzięki wstawiennictwu gen. Własowa Niemcy uwolnili resztę ocalałych Rosjan.
Ponadto, dzięki bliskim kontaktom z kolaboracyjnym Komitetem Rosyjskim w okupowanej Warszawie, udało się przerzucić na Wschód (pod płaszczykiem rzekomej pracy dla różnych firm i organizacji niemieckich) dużą liczbę NTS-owców. Nieformalną „stolicą” NTS na okupowanych terenach sowieckich stał się Smoleńsk. Próbowano nawet uzyskać kontakt z partyzantką komunistyczną, choć brak informacji o skutkach tych działań.
NTS związał się z ruchem gen. Andrieja Własowa, który utworzył po stronie III Rzeszy Rosyjską Armię Wyzwoleńczą (ROA), a od jesieni 1944 r. formował Siły Zbrojne Komitetu Wyzwolenia Narodów Rosji (KONR), składające się z wojsk lądowych i lotnictwa. Dwuznaczne działania NTS doprowadziły do aresztowań wśród emigrantów rosyjskich pod koniec 1944 r. (niektórzy zginęli w obozach koncentracyjnych), ale dzięki wstawiennictwu gen. Własowa Niemcy uwolnili resztę ocalałych Rosjan.
Pierwsza strona rosyjskojęzycznej gazety „Posiew” wydawanej na Zachodzie przez Narodowy Związek Pracujących (z zasobu IPN)
Strona tytułowa opracowania Departamentu II MSW z 1962 r. dotyczącego Narodowego Związku Pracujących (z zasobu IPN)
Spis treści opracowania Departamentu II MSW z 1962 r. dotyczącego Narodowego Związku Pracujących (z zasobu IPN)
Okres powojenny
W okresie powojennym współpracę z NTS podjęli Amerykanie i Brytyjczycy, wykorzystując emigrantów do działań wywiadowczych przeciwko Sowietom w ramach „Zimnej wojny”. Siedzibą NTS stał się zachodnioniemiecki Frankfurt nad Menem. Organizacja dzięki finansowemu wsparciu aliantów zachodnich produkowała materiały propagandowe, które w latach 50. i na początku lat 60. XX w. balonami były wysyłane nad terytorium Polski i Czechosłowacji, a część z nich trafiała nawet do ZSRS.
Kolejnym przejawem działalności antykomunistycznej NTS było przesyłanie w latach 60. swojej propagandy w korespondencji na adresy polskich odbiorców (brane z międzynarodowych czasopism filatelistycznych i naukowych). Najbardziej jednak spektakularną akcją NTS było wysyłanie do krajów tzw. demokracji ludowej i Związku Sowieckiego „orłów”, czyli kurierów, którzy tajnie przewozili tam głównie materiały propagandowe, a wywozili materiały samizdatowe. Według danych NTS do 1990 r. przeprowadzono 1097 tego typu operacji. Do ZSRS wysłano 933 kurierów, do Polski – 80, a do Czechosłowacji – 59.
Upadek komunizmu na przełomie lat 80. i 90. XX w. całkowicie podciął skrzydła NTS. Organizacja próbowała wprawdzie uzyskać wpływ na życie polityczne jelcynowskiej Rosji, ale zakończyło się to niepowodzeniem.
W latach 80. NTS uzyskał kontakty w polskiej opozycji. W 1980 r. wydawnictwo emigracyjne „Posiew” wydało po rosyjsku broszurę pt. „Solidarność: o ruchu robotniczym w Polsce i ruchu robotniczym w Rosji”, która była kolportowana w garnizonach Armii Radzieckiej, a także przemycana do ZSRS. Autorem polskiej części był Mirosław Dakowski, występujący pod pseudonimem „Andrzej Pomorski”.
Najbliższą współpracę prowadzono z Solidarnością Walczącą Kornela Morawieckiego. W podziemnym „Biuletynie Dolnośląskim” została nawet opublikowana ulotka NTS po polsku i rosyjsku, adresowana do Polaków i żołnierzy sowieckich stacjonujących na terytorium PRL. Ponadto Solidarność Walcząca w porozumieniu z NTS przemycała na Wschód materiały propagandowe oraz literaturę rosyjsko- i ukraińskojęzyczną.
Upadek komunizmu na przełomie lat 80. i 90. XX w. całkowicie podciął skrzydła NTS. Organizacja próbowała wprawdzie uzyskać wpływ na życie polityczne jelcynowskiej Rosji, ale zakończyło się to niepowodzeniem. W rezultacie ograniczono się do działań kulturalno-wydawniczych, pozostawiając jednak struktury emigracyjne w Niemczech.
* * *
W zasobie Archiwum IPN przechowywane są meldunki powiatowych i miejskich urzędów bezpieczeństwa publicznego dotyczące „akcji balonowej” NTS, akta rozpracowań operacyjnych, prowadzonych przez UB/SB i GZI/WSW, które dotyczyły gier operacyjnych z NTS i dezinformacji ośrodków NTS na Zachodzie czy nadsyłania do różnych miast materiałów propagandowych, materiały dotyczące obserwacji figurantów (emisariuszy NTS), informacje i opracowania MSW dotyczące działalności NTS oraz materiały szkoleniowe dotyczące działalności tej emigracyjnej organizacji rosyjskiej.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
Wyrok Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 13 V 1960 r. skazujący Jerzego Gołębiewskiego za współpracę z Narodowym Związkiem Pracujących w latach 1959-1960 (z zasobu IPN)
Pierwsza strona informacji z dnia 1 X 1964 r. dotyczącej gry operacyjnej Wydz. II KWMO w Lublinie krypt. „Krety” prowadzonej z ośrodkiem Narodowego Związku Pracujących w RFN i Holandii (z zasobu IPN)
