Odejście takiej postaci jak Józef Piłsudski nie mogło i nie przeszło bez echa. Jego pogrzeb trwał kilka dni i zgromadził na całej trasie tysiące obywateli, którzy chcieli uczestniczyć w ostatniej drodze zmarłego. Z wielu krajów spływały kondolencje skierowane do Prezydenta RP oraz rodziny Marszałka, a w prasie rozpisywano się o jego dokonaniach, przypominając fragmenty jego przemówień.
Nie dziwi więc fakt, że władze oraz osoby utożsamiające się z Józefem Piłsudskim dążyły do jego upamiętnienia. Pomóc zapanować nad wszelkimi inicjatywami miał specjalny komitet, który planowano utworzyć. Pierwsza taka próba miała już 16 maja 1935 r., gdy powołano „Ogólno-Obywatelski Komitet Naczelny”1, który działać miał pod przewodnictwem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. Brak jest jednak dokumentów, które poświadczałyby jakiś przejaw jego działalności2. Ze swoją inicjatywą założenia komitetu wyszedł również Artur Śliwiński, który zaproponował stworzenie Narodowego Komitetu Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pomysł ten nie został jednak ostatecznie zrealizowany.
Grobowiec Marii Piłsudskiej i serca J. Piłsudskiego na Rossie, fot. NAC
Pierwsze zapowiedzi o powstaniu Naczelnego Komitetu Uczczenia Pamięci Marszałka Piłsudskiego (NKUPMJP), który miał koordynować prace nad upamiętnianiem jego osoby, zaczęły pojawiać się w prasie 23 i 24 maja 1935 r.3, a do jego powołania doszło dwa tygodnie później.
Spotkanie założycielskie
Ukonstytuowanie się NKUPMJP nastąpiło 6 czerwca 1935 r. na Zamku Królewskim w Sali Asamblowej o godz. 11.00. W uroczystości, której przewodniczył Prezydent RP I. Mościcki, udział wzięło co najmniej 139 najważniejszych osób w kraju. Wśród nich byli przedstawiciele rządu, wojska, kościołów różnych wyznań, związków i stowarzyszeń, wojewodowie, rektorzy, prezydenci największych miast oraz powołani reprezentanci społeczeństwa.
Posiedzenie swoim przemówieniem rozpoczął Prezydent RP, który najpierw podkreślił rolę J. Piłsudskiego w odzyskaniu i obronie niepodległości Polski, a następnie, zaznaczając, że powołanie komitetu jest odpowiedzią na oddolne inicjatywy społeczeństwa, zaakcentował potrzebę odpowiedniego ukierunkowania podejmowanych wysiłków. Z kolei gen. Bolesław Wieniawa-Długoszowski znaczną część swego przemówienia poświęcił omówieniu tego, do czego jego zdaniem mógłby doprowadzić brak komitetu. Wskazał także potrzebę, aby realizowane były nie tylko projekty o użyteczności publicznej, np. domy ludowe czy biblioteki, ale również mające na celu oddanie swym „pięknem” przywiązania społeczeństwa do zmarłego. Na koniec wypowiedzi zwrócił się z prośbą o składanie dobrowolnych datków na rzecz komitetu4.
Podpisanie aktu utworzenia Komitetu, Fot. NAC
Posiedzenie konstytucyjne NKUPMJP, fot. NAC
W dalszej części prezydent Mościcki powołał struktury komitetu: Prezydium, Wydział Wykonawczy oraz komisję rewizyjną. Ostatnim punktem tego dnia było odczytanie, a następnie podpisanie aktu założycielskiego przez wszystkich obecnych. Jego treść była następująca:
„Działo się na Zamku Królewskim w Warszawie dnia szóstego czerwca 1935 roku tysiąc dziewięćset trzydziestego piątego.
My, współcześni Józefa Piłsudskiego, świadkowie Jego wielkich czynów, a również Jego podkomendni, żołnierze i uczniowie, którym dane było w Jego epoce żyć i pracować w przekonaniu, iż Naród cały z poczynaniami naszemi się jednoczy przystępujemy do stworzenia pomników, które byłyby godnem uczczeniem pamięci Zmarłego Wodza i w tym celu – powołani przez Prezydenta Rzeczypospolitej – konstytuujemy się pod Jego Przewodnictwem jako: Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego”5.
Działalność
Komitet w ramach swej działalności wytypował kilka projektów tzw. ogólnonarodowych, które planował wziąć pod swoją opiekę. Były to: budowa grobowca na Rossie i pomnika w Wilnie, odbudowa Zułowa, budowa krypty6 i sarkofagu na Wawelu, usypanie Kopca na Sowińcu w Krakowie, budowę pomnika w Warszawie, utrwalenie Fundacji Stypendialnej założonej przez Marszałka Piłsudskiego oraz stworzenie pomnika żywego, utrwalenie pomnikami-głazami miejsc historycznych, związanych z życiem, pracą lub działalnością Marszałka7. W prace przy nich zaangażowane miały być nie tylko sekcje działające w ramach Wydziału Wykonawczego, ale również powstałe Wojewódzkie KUPMJP.
Część z pomysłów była jedynie objęta „opieką”, bowiem była realizowana przez inne organizacje. Tak było w wypadku Zułowa czy kopca na Sowińcu, które zainicjowano jeszcze za życia J. Piłsudskiego. Komitet nie ograniczał się jedynie do wspomnianych form upamiętnienia, gdyż opiniował pomniki i inne formy zachowania pamięci, przygotował m.in. wystawę „Marszałek Piłsudski w Rzeźbie”. W ten sposób społeczeństwo mogło dać wyraz swej wdzięczności wobec zmarłego wodza.
Sypanie kopca na Sowińcu, na pierwszym planie z taczką A. Prystor, fot. NAC
Do NKUPMJP pomysły do realizacji zgłaszać mogli również obywatele. Do ciekawszych inicjatyw należały budowa domów dla bezdomnych, założenie nowego miasta „Piłsudkowo”, przekopanie kanału wodnego od Morza Bałtyckiego do Morza Czarnego, aparaty radiowe z podobizną J. Piłsudskiego czy autostrada od wschodu do zachodu Polski.
Komitet w trakcie swej nieco ponad czteroletniej działalności miał wpływ na wiele inicjatyw, zarówno tych dużych, krajowych, jak i takich o charakterze lokalnym. Część z nich udało się ukończyć – do takich z pewnością należy usypanie kopca na Sowińcu, odbudowa Zułowa czy zbudowanie Mauzoleum na Rossie w Wilnie. Realizację niektórych przerwała wojna, choć były już w zaawansowanym stadium prac. Niemniej Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego odcisnął swoje piętno na kreowaniu legendy wokół zmarłego wodza.
1 AAN, Komitet Uczczenia Pamięci J. Piłsudskiego, Wydział Wykonawczy w Warszawie, sygn. 2/108/0/-/3, Okólnik nr 5, 28 maja 1935 r., s. 72.
2 Zakończył swoją działalność 11 czerwca 1935 r., P. Cichoracki, Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego 1935-1939 — mechanizmy działania, „Dzieje Najnowsze” 2002, R. XXXIV, z. 4, s. 37-38.
3 Naczelny komitet uczczenia pamięci Marszałka Piłsudskiego, „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, 24 maja 1935, s. 13; Granit, książka i dziecko. Uczczenia pamięci Marszałka obmyśli Naczelny Komitet, „Express Poranny”, 24 maja 1935 r., s. 1.
4 AAN, KUPMJP, WW w Warszawie, sygn. 2/108/0/-/2, Opis zgromadzenia z 6 czerwca 1935 r., k. 1-8.
5 AAN, KUPMJP, WW w Warszawie, sygn. 2/108/0/-/1, Akt ukonstytuowania się Komitetu Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego, 6 czerwca 1935 r., s. 1.
6 W zasadzie remont istniejącej już krypty.
7 Sprawozdanie z działalności Wydziału Wykonawczego Naczelnego Komitetu Uczczenia Pamięci Marszałka Piłsudskiego za okres od dnia 6 czerwca 1935 r. do dnia 1 października 1937 r., Warszawa 1937. s. 6.
