Ośrodki zdrowia były publicznymi placówkami profilaktyczno-leczniczymi, w których chory mógł uzyskać bezpłatną pomoc medyczną. Początkowo zakładano, że głównym zadaniem ośrodków zdrowia będzie tylko działalność profilaktyczna, polegająca na zapobieganiu szerzeniu się chorób epidemicznych oraz opieka nad matką i dzieckiem.
Ewolucja założeń
Z upływem czasem zadania ośrodków zdrowia zaczęto poszerzać o działania edukacyjne dotyczące upowszechniania zasad higieny, poprawy stanu sanitarnego i niwelowania nieufności pacjentów w stosunku do lekarzy, zwłaszcza na obszarach wiejskich.
Ośrodki zdrowia z placówek o charakterze profilaktycznym zaczęły stopniowo przekształcać się w miejsca, w których udzielano porad medycznych i wykonywano zabiegi higieniczne. Ośrodki te były placówkami publicznymi, finansowanymi przez państwo lub przez samorządy, dlatego od osób z nich korzystających pobierano jedynie symboliczną opłatę. Ośrodki te z upływem czasu stały się jedną z bardziej popularnych form lecznictwa uspołecznionego.
Wnętrze gabinetu lekarskiego, lata 1914-1921 (fot. z zasobu NAC)
Ośrodek Zdrowia w Strzemieszycach, lata 1929-1939 (fot. z zasobu NAC)
Ośrodek Zdrowia w Chrzanowie, 1932 (fot. z zasobu NAC)
Ośrodki zdrowia w II Rzeczypospolitej były placówkami funkcjonującymi pod nadzorem Departamentu Służby Zdrowia Ministerstwa Opieki Społecznej. Najczęściej zakładano je w takich miejscach, by były one dostępne jak dla największej liczby ludności.
Ambitne plany, tytaniczny wysiłek
Władze II RP planowały utworzyć sieć tego typu placówek, dlatego w oparciu o istniejący podział administracyjny planowały podzielić powiaty na okręgi. W każdym okręgu miał powstać ośrodek zdrowia. W miastach zakładano, że jeden ośrodek zdrowia będzie przypadał średnio na 50 tys. mieszkańców. Pierwszy ośrodek zdrowia powstał w 1925 roku w Warszawie, w dzielnicy Mokotów. Placówka ta łączyła w sobie zadania instytucji zajmujących się dbałością o stan sanitarny i profilaktyką zdrowotną. Ośrodek ten pełnił funkcję tzw. placówki wzorcowej dla kolejnych tego typu placówek zdrowia. Koszt jego wyposażenia oszacowano na ok. 200 tys. zł.
Organizacja ośrodków zdrowia wymagała jednak odpowiedniej liczby personelu medycznego oraz środków finansowych. Utworzenie zaś sieci ośrodków zdrowia wiązało się z uruchomieniem 4-5 tego typu placówek na terenie każdego powiatu, czyli w sumie ok. 1,5 tys. na obszarze II Rzeczypospolitej. W praktyce zadanie to nie było łatwe w realizacji.
Pacjenci w poczekalni Ośrodka Zdrowia w Liszkach koło Krakowa, lata 1930-1939 (fot. z zasobu NAC)
Wnętrze nieustalonej placówki służby zdrowia, 1931 (fot. z zasobu NAC)
W 1930 roku w II RP funkcjonowało 180 ośrodków zdrowia, w 1935 r. – 310, a w 1938 r. – 648. Powyższe dane liczbowe wskazują na to, że ich liczba systematycznie wzrastała, ale mimo to, do wybuchu drugiej wojny światowej nie udało się uruchomić nawet połowy planowanych tego typu placówek. Na podkreślenie zasługuje jednak fakt, że 40% ośrodków zdrowia funkcjonowało na obszarach wiejskich, co wskazuje na to, że odegrały one kluczową rolę w zaspokajaniu potrzeb medycznych części społeczeństwa II Rzeczypospolitej.
Najwięcej ośrodków zdrowia działało w powiatach: warszawskim, skierniewickim, olkuskim i łukowskim. Na terenie państwa polskiego w dwudziestoleciu międzywojennym występowały też takie powiaty, w których nie było ani jednego ośrodka zdrowia. W sumie takich powiatów było 9. Warto zaznaczyć, że 3 z nich położone były na terenie województwa lwowskiego.
Ośrodek Zdrowia w Świeciu, 1939 (fot. z zasobu NAC)
Miejski Ośrodek Zdrowia przy ulicy Teatralnej w Sosnowcu, 1933 (fot. z zasobu NAC)
Trudności i wyzwania
Rozwój sieci ośrodków zdrowia hamował brak jednolitych podstaw organizacyjnych – jak pisze B. Pasterski –
„Nie zostały bowiem określone przez urzędy państwowe jasne ramy prawno-administracyjne funkcjonowania tych placówek”1.
Wiele ośrodków zdrowia borykało się z trudnościami lokalowymi, finansowymi i brakiem uregulowanych zasad współpracy z miejscowym samorządem. Poważnym problemem, który utrudniał rozwój sieci ośrodków zdrowia w II Rzeczypospolitej, był też brak odpowiedniej liczby personelu medycznego. W placówkach tych brakowało lekarzy, pielęgniarek oraz osób odpowiedzialnych za sprawowanie nadzoru nad stanem sanitarnym.
Problem deficytu personelu medycznego w ośrodkach zdrowia starano się rozwiązać, tworząc dla nich nowe etaty pracy. Ogólna liczba personelu medycznego w II Rzeczypospolitej była jednak zbyt mała w stosunku do liczby potrzebujących pomocy medycznej.
Rejestracja chorych w Poradni Przeciwgruźliczej i Przeciwjagliczej przy Powiatowym Ośrodku Zdrowia w Jarosławiu, 1930 (fot. z zasobu NAC)
Higienistka wydaje grupie matek mleko dla dzieci w Stacji Opieki nad Matką i Dzieckiem przy Powiatowym Ośrodku Zdrowia w Jarosławiu, 1930 (fot. z zasobu NAC)
Realizacja palącej potrzeby
Ośrodki zdrowia, pomimo powyższych trudności, nieadekwatnego tempa ich tworzenia w stosunku do potrzeb zdrowotnych mieszkańców były pozytywnym zjawiskiem w systemie opieki medycznej w dwudziestoleciu międzywojennym.
Niewątpliwie poszerzenie zakresu ich działalności o lecznictwo ambulatoryjne otworzyło szerokim kręgom społeczeństwa II Rzeczypospolitej dostęp do porad lekarskich. Placówki te umożliwiły bowiem dostęp do opieki medycznej osobom pozostającym poza systemem ubezpieczeń i tym, których z różnych względów nie było stać na korzystanie z prywatnych porad lekarskich.
Wzrastająca liczba chorych zgłaszających się do ośrodków zdrowia wskazuje na to, że w społeczeństwie II Rzeczypospolitej istniało zapotrzebowanie na tego typu placówki medyczne. Wraz ze wzrostem liczby ośrodków zdrowia następowała też ich specjalizacja – począwszy od zadań higienicznych, edukacyjnych, aż po walkę z chorobami epidemicznymi. W ośrodkach zdrowia pomoc otrzymywali chorzy cierpiący z powodu gruźlicy, jaglicy czy chorób wenerycznych. Idea tworzenia ośrodków zdrowia była więc słuszna i może być postrzegana w kategoriach osiągnięć służby zdrowia II Rzeczypospolitej.
Budynek Ośrodka Zdrowia przy ulicy Srebrnej 12 w Warszawie w dniu uroczystego poświęcenia, 9 grudnia 1938 (fot. z zasobu NAC)
Moment poświęcenia lokalu Ośrodka Zdrowia przy ulicy Srebrnej 12 w Warszawie przez księdza Władysława Lewandowicza. Wśród zaproszonych gości widoczny m.in. prezydent Warszawy Stefan Starzyński, 9 grudnia 1938 (fot. z zasobu NAC)
1 Pasterski B., Ośrodki zdrowia jako ogniwo publicznej służby zdrowia w Drugiej Rzeczypospolitej, „Journal of Humanities and Social Sciences”, 2021, nr 3, s. 48.
