Mimo upływu ponad 80 lat od jej popełnienia, ciągle nie jest zbrodnią dokładnie zbadaną, wyjaśnioną i przede wszystkim sprawiedliwie osądzoną. Nie dziwi więc, że wzbudza wiele emocji i skłania do głębokich refleksji. Wszystkie ofiary Zbrodni Katyńskiej zostały zamordowane na polecenie najwyższych funkcjonariuszy państwowych i partyjnych Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. W wyniku agresji z 17 września 1939 r. Polska utraciła na rzecz Związku Sowieckiego 52 proc. swojego terytorium. Następstwem okupacji były represje, które dotknęły ok. 1,6 mln polskich obywateli1.
Wśród nich szczególne miejsce zajmują jeńcy wojenni. Ogólną liczbę wziętych wówczas do niewoli sowieckiej szacuje się na ok. 250 tys. W sposób szczególny potraktowano oficerów WP – tak służby stałej, jak i rezerwistów – oraz funkcjonariuszy policji, więziennictwa, pograniczników, pracowników prokuratury, sądownictwa i kapelanów wojskowych. Osadzono ich w trzech obozach specjalnych Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRS. W listopadzie 1939 r. przebywało w nich 15 tys. polskich jeńców – 8,5 tys. oficerów i 6,5 tys. policjantów i żandarmów2.
W obozach w Starobielsku i Kozielsku więziono głównie oficerów. W Ostaszkowie przetrzymywano policjantów, strażników więziennych, żandarmów, funkcjonariuszy wywiadu i kontrwywiadu, szeregowych WP oraz osadników wojskowych3.
Decyzją z 5 marca 1940 r. przywódcy ZSRS skazali na śmierć 25 700 najbardziej ich zdaniem niebezpiecznych osób. Byli wśród nich jeńcy trzech wymienionych obozów specjalnych oraz aresztowani przez NKWD na Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Białorusi. Miejscem śmierci i pochówku jeńców z Kozielska był Katyń, od którego cała zbrodnia – po ujawnieniu miejsca pogrzebania ofiar w 1943 r. – wzięła swoją nazwę. Osadzonych w Starobielsku zabito i pogrzebano w Charkowie. Jeńców z Ostaszkowa zamordowano w Kalininie (Twerze) i pogrzebano w Miednoje. Obywateli polskich z Ukraińskiej Listy Katyńskiej mordowano w Kijowie, Charkowie i Chersoniu. Część z nich pogrzebano w podkijowskiej Bykowni. Najmniej wiadomo na temat losu więźniów z Zachodniej Białorusi. Osoby z tzw. Białoruskiej Listy Katyńskiej zostały najprawdopodobniej zamordowane w siedzibie mińskiego NKWD i pogrzebane w Kuropatach koło Mińska4.
Pomnik Katyński w Hucie Szklanej u podnóża Świętego Krzyża (fot. Marek Jończyk)
Pomnik Katyński na Cmentarzu Partyzanckim w Kielcach (fot. Marek Jończyk)
Monument Katyński „Sen” na Skwerze Ofiar Zbrodni Katyńskiej w Kielcach (fot. Marek Jończyk)
Katyńczycy z Kielecczyzny
Katyńskie ludobójstwo zebrało też swe tragiczne żniwo wśród mieszkańców Kielecczyzny. Podstawowymi kryteriami decydującymi o związku zamordowanych z ziemią świętokrzyską były miejsce urodzenia, zamieszkanie, praca lub pełniona tutaj służba. Za zakres terytorialny Kielecczyzny przyjęto zaś jej obszar w granicach z czasów II RP. Oprócz ziem wchodzących w skład obecnego województwa świętokrzyskiego, należały do niej jeszcze powiaty: będziński, częstochowski, kozienicki, miechowski, olkuski, radomski, zawierciański i do 1 kwietnia 1939 r. opoczyński. Według aktualnego stanu wiedzy, ilość ofiar Zbrodni Katyńskiej z tego obszaru zamyka się w liczbie 2354 osób (co stawia przedwojenne województwo kieleckie na piątym miejscu w kolejności wśród 16 województw II RP) i stanowi aż 11 proc. ogółu pomordowanych przez Sowietów wiosną 1940 r. Wśród zamordowanych byli jeńcy ze wszystkich miejsc kaźni5.
Ponad połowa wszystkich ofiar – 1304 osoby – była na stałe związana z regionem. Najczęściej to oficerowie rezerwy pracujący jako nauczyciele, urzędnicy i przedstawiciele innych zawodów. Spośród tej liczby 574 przetrzymywanych było w Kozielsku, 142 w Ostaszkowie, 442 w Starobielsku, 108 w więzieniach Ukraińskiego, a 38 w więzieniach Białoruskiego NKWD. We wszystkich miejscach kaźni zginęło co najmniej 314 żołnierzy i zawodowych oficerów WP. Odpowiednio w Kozielsku – 162, Ostaszkowie – 27, Starobielsku – 104 oraz w więzieniach Ukraińskiego i Białoruskiego NKWD – 10 i 11 osób.
Najliczniejszą wśród zamordowanych grupą zawodową byli funkcjonariusze Policji Państwowej. Spośród 2295 kieleckich policjantów pełniących służbę przed 1 września 1939 r. aż 736 – padło ofiarą katyńskiego ludobójstwa. Zdecydowana większość, bo 644 – była jeńcami obozu NKWD w Ostaszkowie. Kolejnych 17 więziono w Kozielsku, 11 w Starobielsku, a w więzieniach Ukraińskiego i Białoruskiego NKWD odpowiednio 52 i 12 osób.
Spora część oficerów WP i policjantów podejmujących służbę bezpośrednio po odzyskaniu przez Polskę niepodległości miała duże doświadczenie wojskowe. Wielu walczyło na frontach I wojny światowej. Po jej zakończeniu brali oni udział w Powstaniu Wielkopolskim, walkach na Ukrainie, Powstaniach Śląskich i przede wszystkim w wojnie polsko-bolszewickiej. Analiza Ksiąg Cmentarnych Polskich Cmentarzy Wojennych w Charkowie, Katyniu i Miednoje wykazała, że zdecydowana większość ofiar zbrodni urodzonych do początku XX w. odpierała nawałę bolszewicką na Polskę w 1920 r. Wśród jeńców obozów specjalnych NKWD, którzy związani byli z przedwojenną Kielecczyzną, znajdowało się co najmniej 383 żołnierzy walczących z bolszewikami w 1920 r.
Z liczby tej 114 to jeńcy z Kozielska zamordowani w Katyniu, zaś 115 to jeńcy ze Starobielska zabici w Charkowie. Największą grupę, bo liczącą aż 154 weteranów, stanowili policjanci – jeńcy z Ostaszkowa. Wśród zamordowanych odnajdujemy funkcjonariuszy wszystkich stopni – oficerów, podoficerów i szeregowych. Związani byli poprzez urodzenie i miejsce pełnienia służby ze wszystkimi zakątkami województwa kieleckiego.
Mały apel poległych
Doktor mjr rez. Eugeniusz Budzyński
Wśród jeńców Kozielska zabitych w Katyniu, czyli najbardziej znanym miejscu zbrodni, które jako pierwsze zostało zidentyfikowane i zbadane, odnajdujemy mjr. rez. Eugeniusza Sylwestra Budzyńskiego. Był on synem Eugeniusza i Leokadii z d. Łapinkiewicz. Urodził się 14 stycznia 1893 r. w majątku Kobiela, w powiecie stopnickim. Po ukończeniu Gimnazjum Kieleckiego rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Jurjewskim w Dorpacie. W ich trakcie był aktywnym członkiem polskich korporacji akademickich. Działał w organizacji „Polonia” oraz w Akademickiej Korporacji „Lechicja”. W czasie I wojny światowej, w 1916 r. został powołany do armii carskiej. Służbę pełnił na froncie, na odcinku Dyneburg–Wilno i prowadził Czołowy Opatrunkowy Punkt Lekarski w Jatniku.
Był członkiem Związku Polaków Wojskowych w Rosji. Od 1917 r. odnajdujemy go w szeregach Legionów Polskich. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Pełnił służbę w szpitalach polowych nr 15, 102 i 903 jako ordynator oddziałów wewnętrznych. Ponadto był referentem personalnym Dowództwa Frontu Południowo-Wschodniego i Środkowego. Służył w 2. Armii Wojska Polskiego jako lekarz i oficer do spraw dowództwa.
Po zakończeniu działań wojennych organizował służbę zdrowia w Wilnie. W marcu 1922 r. został skierowany do pracy w Dyrekcji Kolei Państwowych w Wilnie. Początkowo nadzorował kolejowe punkty sanitarne, następnie został ordynatorem Wileńskiego Szpitala Kolejowego, gdzie pracował do marca 1928 r. W latach 1923–1928 łączył pracę w szpitalu z pracą w Kasie Chorych, jako lekarz ambulatoryjny z zakresu chorób wewnętrznych. Budzyński był członkiem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego i Stowarzyszenia Lekarzy Polaków. Zainteresował się wówczas właściwościami leczniczymi wód mineralnych, co w znaczący sposób wpłynęło na jego ścieżkę zawodową.
W 1926 r. zawarł związek małżeński z Ireną Foltańską, ziemianką z okolic Buska-Zdroju. W marcu 1928 r. otrzymał skierowanie do służby w resorcie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, któremu podlegały wówczas uzdrowiska, a w kwietniu rozpoczął pracę jako lekarz w Państwowym Zakładzie Zdrojowym w Busku-Zdroju. W latach 1930–1939 był naczelnym lekarzem uzdrowiska i autorem licznych publikacji o właściwościach wód mineralnych polskich uzdrowisk. Miał syna Witolda.
We wrześniu 1939 r. otrzymał przydział do 22. Dywizji Piechoty, do wchodzącego w skład Armii Kraków Szpitala Wojskowego w Tarnowie. W trakcie działań wojennych wraz ze szpitalem znalazł się w miejscowości Busk koło Lwowa. Po 17 września został wzięty do niewoli sowieckiej i osadzony w obozie w Kozielsku 27 listopada 1939 r. wysłał z obozu list do rodziny, w którym pisał:
„Droga Żonusiu moja. Korzystam ze szczęśliwej możliwości napisania do Ciebie, donoszę Ci, że cały czas od wyjazdu z domu i obecnie jestem zdrowy. Mam nadzieję, że wkrótce do Was, moi Kochani wrócę. Jedyną myślą, która mnie niepokoi, to jest myśl o losie Waszym […]. List to tutaj myśl stała, która nie opuszcza ani na chwilę, która przez niecierpliwość męczy, ale którą się żyje […]. Syneczek Kochany, czy pamięta o Tatusiu, który ciągle myśli o swoim Wituniu i tak by go chciał widzieć, upieścić i ucałować? Czy nie przeziębia się i jest zdrów?”.
Eugeniusz Budzyński został zamordowany i pogrzebany w Katyniu. Jego nazwisko widnieje na liście dyspozycyjnej NKWD obozu kozielskiego nr 029/1 z kwietnia 1940 r., pozycja 94. Akta sprawy NKWD nr 276. Jego zwłoki zostały ekshumowane w 1943 r. i oznaczone numerem AM 1863. Był odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi, Brązowym, a także Srebrnym Medalem za Długoletnią Służbę6.
Starszy posterunkowy Policji Państwowej Jan Jackowski
Jan Jackowski był synem Franciszka i Agaty z Piętaków. Urodził się 15 czerwca 1890 r. w miejscowości Czekaj w powiecie jędrzejowskim. Ukończył cztery klasy szkoły powszechnej. W listopadzie 1911 r., jako poddany rosyjski został wcielony do armii carskiej. Do sierpnia 1914 r. służył w Lejb-Gwardyjskim Dragońskim Pułku II Dywizji Kawalerii Gwardii w Starym Peterhofie. Po wybuchu I wojny światowej ciągle służył w armii rosyjskiej, w której szeregach walczył na froncie do 1917 r. Między lipcem 1917 r. a marcem 1918 r. walczył w szeregach 2. Pułku Ułanów Grochowskich im. gen. Józefa Dwernickiego. Jednostka została sformowana z polskich żołnierzy byłej rosyjskiej II Dywizji Kawalerii Gwardii i wchodziła w skład I Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Toczyła walki z oddziałami bolszewickimi i wojskami niemieckimi na terenie Wołynia i Białorusi, zdobywając m.in. Bobrujsk.
Po powrocie do Polski w okresie między 9 listopada 1918 r. a 1 lipca 1919 r. Jackowski pełnił służbę w policji komunalnej w Jędrzejowie. A po utworzeniu Policji Państwowej rozpoczął służbę w jej szeregach. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej – 9 lipca 1920 r. zmobilizowany jako ochotnik został żołnierzem 213. ochotniczego pułku piechoty, sformowanego z funkcjonariuszy PP i wchodzącego w skład Armii Ochotniczej. W jego szeregach walczył do 13 grudnia 1920 r. Po zwolnieniu z wojska powrócił do służby w Komendzie Powiatowej w Jędrzejowie. Ukończył 12 grudnia 1922 r. Szkołę Powszechną Męską w Jędrzejowie. W lutym 1935 r. został awansowany na starszego posterunkowego.
We wrześniu 1939 r. ciągle pełnił służbę w Komendzie Powiatowej w Jędrzejowie, skąd rozkazem dowództwa został ewakuowany na wschód. Po 17 września dostał się do niewoli sowieckiej, przebywał w obozie w Ostaszkowie. Został zamordowany w Kalininie i pogrzebany w Miednoje. Jego nazwisko znajduje się na liście dyspozycyjnej obozu ostaszkowskiego nr 016/1 z 7 kwietnia 1940 r., pozycja 79. Akta sprawy NKWD nr 5610. Pozostawił żonę Mariannę z Wielochowskich i czworo dzieci. Za czyny wojenne i sumienną służbę został odznaczony Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921, Krzyżem Walecznych, Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę, Srebrnym Medalem za Długoletnią Służbę i Krzyżem Niepodległości7.
Podporucznik Ignacy Szewczyk
W obozie specjalnym NKWD w Starobielsku znalazł się ppor. Ignacy Szewczyk. Urodził się 16 stycznia 1902 r. w Baryczy koło Końskich, syn Antoniego i Antoniny z Chamczyków. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej – 17 lipca 1920 r. jako ochotnik wstąpił do WP z przydziałem do 1. Pułku Szwoleżerów. Po walkach toczonych do 23 lipca przeciwko Armii Konnej Siemiona Budionnego pod Tynnem i Worotniowem na Wołyniu, jednostka została włączona do 1 Brygady Jazdy. Walczyła o Smarzów, Szczurowice, Brody i Zawidcze. W początkach sierpnia, wobec zagrożenia stolicy pułk został przerzucony do Warszawy. Brał udział w Bitwie Warszawskiej. Odegrał decydująca rolę w obronie Płońska przed bolszewicką 18 i 53 Dywizją Strzelców. Do 3 września pułk toczył walki na Froncie Północnym. Następnie został przerzucony w okolice Chełma. W czasie polskiej ofensywy na Wołyniu jednostka walczyła pod Równem i nad Słuczą. Ostatnią akcją bojową pułku był zagon na Korosteń między 8 a 12 października 1920 r.
Szewczyk został zwolniony z wojska 15 grudnia 1920 r. Kontynuował przerwaną naukę; 10 lipca 1924 r. ukończył Państwową Szkołę Mierniczą w Łomży i otrzymał stopień mierniczego – geometry klasy pierwszej. Po ukończeniu edukacji przeszedł szkolenie wojskowe. Między 12 sierpnia a 15 października 1925 r. pełnił służbę w Baonie Podchorążych Rezerwy Piechoty Nr IV. W 1926 r. ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy. W styczniu 1932 r. został mianowany na podporucznika. Posiadał przydział do 34. pułku piechoty, który stacjonował w garnizonie Biała Podlaska, następnie został skierowany do Wojskowego Instytutu Geograficznego. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkał w Siedlcach i pracował jako mierniczy.
Po agresji niemieckiej na Polskę WIG został ewakuowany przez Lwów do Francji, jednak część oficerów instytutu po 17 września 1939 r. została wzięta przez Sowietów do niewoli i zamordowana. Wśród nich był ppor. Szewczyk, który został osadzony w Starobielsku, zabity w Charkowie i pogrzebany w Charkowie-Piatichatkach.
Jego nazwisko figuruje na Liście Starobielskiej pod numerem 37838.
Posterunkowy Policji Państwowej Kazimierz Bratek
Osoby związane z przedwojenną Kielecczyzną odnajdujemy również na tzw. Ukraińskiej Liście Katyńskiej. Większość ofiar z tejże listy to autochtoni z Kresów Wschodnich II RP. Stąd liczba ofiar mających związek z Kielecczyzną jest mniejsza, aniżeli wśród jeńców trzech obozów specjalnych. Również trudności w dostępie do archiwaliów i wynikający stąd mniejszy stan wiedzy o zamordowanych na Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Białorusi powodują, że wiedza na ich temat jest uboższa. Niemniej jednak możemy wskazać grupę osób związanych z przedwojenną Kielecczyzną. Wśród zamordowanych odnajdujemy posterunkowego PP Kazimierza Bratka.
Urodził się 5 lutego 1898 r. w Sandomierzu, jego rodzicami byli Teofil i Maria z d. Ramiz. W 1912 r. ukończył 4 klasy szkoły powszechnej w Sandomierzu. Pracował jako robotnik i piekarz w Sandomierzu i Opatowie. W lipcu 1915 r. wstąpił ochotniczo do Legionów Polskich. Walczył w szeregach III batalionu 1. Pułku Piechoty Legionów. Po kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 r. był internowany w Beniaminowie i Łomży. Zwolniono go z internowania w lipcu 1918 r., w listopadzie wstąpił ochotniczo do Milicji Miejskiej w Kielcach, by w grudniu 1919 r. przejść do Policji Państwowej powiatu kieleckiego. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W sierpniu 1920 r. wstąpił do formowanego z policjantów 213 Ochotniczego Pułku Piechoty w Krotoszynie. Policjanci ochotnicy pochodzili głównie z trzech okręgów PP: warszawskiego, łódzkiego i kieleckiego. W czasie Bitwy Warszawskiej formacja znajdowała się w Odwodzie Naczelnego Wodza WP. Po rozformowaniu pułku Bratek powrócił do służby w kieleckiej policji. W 1921 r. ukończył kurs posterunkowych w Szkole Policyjnej w Sosnowcu. W 1925 r. odszedł ze służby i wyjechał do Francji. Tam pracował jako górnik. Po powrocie do Polski od marca 1928 r. pracował w Sądach Pokoju na Kielecczyźnie. Od marca 1929 r. ponownie w PP, służył w województwie wołyńskim na posterunku w Semidubach koło Dubna; od 1933 r. w policji powiatu Łuck, a od 1936 r. w Tomaszgrodzie pow. sarneński. W kwietniu 1937 r. został delegowany do Rezerwy Szeregowych Komendy Głównej PP w Żyrardowie. W lutym 1938 r. został zwolniony ze służby w policji.Po agresji 17 września 1939 r. przebywał na terenach zajętych przez Sowietów. Wiosną 1940 r. został aresztowany przez NKWD i osadzony w więzieniu w Równem. 31 maja 1940 r. został wywieziony do więzienia w Kijowie. Został zamordowany i pogrzebany w Bykowni koło Kijowa. Jego nazwisko figuruje na Ukraińskiej Liście Katyńskiej, lista wywozowa nr 066/2 – 76. W uznaniu zasług odznaczony był Krzyżem Niepodległości, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości oraz Krzyżem Legionowym9.
Doktor Eugeniusz Sylwester Budzyński (fot. zbiory Stanisława Blichiewicza)
Ignacy Szewczyk (fot. zbiory Jana Polaka)
Straty
Wśród ofiar z Kielecczyzny 341 osób posiadało wyższe wykształcenie, a 190 oficerów – równoważne z wyższym, specjalistyczne wykształcenie wojskowe. Największy odsetek wśród ofiar, obok omówionych wyżej policjantów i oficerów zawodowych, stanowili urzędnicy i nauczyciele. Odpowiednio zginęło ich 700 i 313, co stanowi 45 proc. ogółu pomordowanych mieszkańców regionu. Z pozostałych grup zawodowych wśród ofiar ludobójstwa odnajdujemy 118 inżynierów, 88 lekarzy medycyny, 62 ziemian, 45 prawników, 43 leśników, 39 techników, 37 kupców i przedsiębiorców, 31 robotników, 28 rolników, 22 artystów, 13 księży, 12 farmaceutów, 12 weterynarzy, 12 studentów i 3 dziennikarzy. Najwięcej zamordowanych pochodziło z Częstochowy – 261, następnie z Kielc – 229, Będzina – 167, Radomia – 126, Zawiercia – 102 i Sosnowca – 97. Jednak kolejność względna jest nieco inna. W przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców największe straty poniosły: Starachowice-Wierzbnik – 113 osób, Stopnica – 105, Kozienice, Opatów i Miechów – po ok. 75 oraz Iłża, Pińczów i Sandomierz – po ok. 60 mieszkańców.
Pozostała część ofiar to inteligencja małomiasteczkowa i wiejska. Jej strata była szczególnie bolesna. Sowieci mordując ich, eliminowali nauczycieli, urzędników, leśników, lekarzy i innych polskich patriotów, którzy nadawali ton życiu polskiej prowincji. Właśnie oni będąc elitą społeczną, kreowali rzeczywistość na zamieszkiwanych przez siebie terenach.
Mimo upływu 80 lat zbrodnia nigdy nie została osądzona. Brak dostępu do wielu materiałów archiwalnych, zwłaszcza tych znajdujących się w dyspozycji spadkobierców Związku Sowieckiego, uniemożliwia prowadzenie kompleksowych badań.
Dotyczy to zwłaszcza osób z ciągle nieznanej, tzw. Białoruskiej Listy Katyńskiej. Strona rosyjska po umorzeniu śledztwa katyńskiego w 2004 r. uznała tę zbrodnię nie za ludobójstwo, lecz za mord, którego ściganie uległo przedawnieniu. Ciągle też mamy do czynienia z relatywizacją Zbrodni Katyńskiej, a nawet coraz częstszymi próbami negowania sowieckiej odpowiedzialności i powrotu do retoryki o niemieckim sprawstwie zbrodni10.
Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje – krzyże na zbiorowych mogiłach pomordowanych policjantów (fot. Marek Jończyk)
Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie-Piatichatkach – zbiorowa mogiła polskich oficerów oraz ściana ołtarzowa z krzyżem i mensą (fot. Marek Jończyk)
Tekst pochodzi z numeru 4/2024 „Biuletynu IPN”
1 A.Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczpospolitej 1939–1941, Łódź 1998.
2 Wykaz stanu liczebnego jeńców wojennych w obozach NKWD, Moskwa 19 listopad 1939, [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t.1:Jeńcy nie wypowiedzianej wojny sierpień 1939 – marzec 1940, red.W.Materski, B.Woszczyński, Warszawa 1995, s.268.
3 S.Jaczyński, Jeńcy polscy w Związku Sowieckim, [w:] Obozy jenieckie NKWD, IX 1939 – VIII 1941, Warszawa 1995, s.44.
4 S. Kalbarczyk, Przedmioty odnalezione w Bykowni i Kuropatach świadczą o polskości ofiar, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 10–11, s. 47–55; A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia. Prawda. Pamięć, Warszawa 2010, s. 549–550; A. Kola, Prace archeologiczno-ekshumacyjne grobów polskich ofiar, z tzw. ukraińskiej listy katyńskiej na cmentarzu NKWD w Kijowie-Bykowni, [w:] Polski Cmentarz Wojenny Kijów-Bykownia. Księga cmentarna, t. 1 (A–B), Warszawa 2015, s. 29–84.
5 Szeroko na ten temat: Z.J. Peszkowski, S.Z. Zdrojewski, Świętokrzyskie w grobach Katynia, Opole–Łódź–Kielce 1999, s. 23–28, 114–120. ; M. Jończyk, Zbrodnia Katyńska i represje sowieckie wobec Polaków z regionu świętokrzyskiego w 1940 r. Stan badań i postulaty, [w:] Z dziejów policji polskiej w latach 1919–1945, red. E. Majcher-Ociesa, Kielce 2010, s. 187–207.
6 Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, red.J.Snitko-Rzeszut, Warszawa 2000, s.60; Z.J.Peszkowski, S.Z.Zdrojewski, Świętokrzyskie w grobach…, s.36–37; M.Jończyk, Zbrodnia Katyńska na mieszkańcach Kielecczyny. W 70 rocznicę ludobójstwa, Kielce 2010, s.20–23; Centralne Archiwum Wojskowe (dalej CAW), Akta Personalne Budzyński Eugeniusz Sylwester 7526; E.Budzyński, Wytyczne dla dalszego rozwoju Buska w związku z wartością leczniczą jego wód, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego” 1935, nr 14, s.266–274; Tatuś Wasz jest w Rosji… Listy kieleckich katyńczyków, oprac.M.Jończyk, Kielce–Warszawa 2020, s.77–79; Zbiory prywatne Stanisława Blichiewicza.
7 Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t.1–2, red.Z.Gajowniczek, B.Gronek, Warszawa 2006, t.2, s.281; Z.J.Peszkowski, S.Z.Zdrojewski, Świętokrzyskie w grobach…, s.54–55; M.Jończyk, Zbrodnia Katyńska…, s.86–87; Ubity w Kalininie, zachoronieny w Miednom. Kniga pamiati polskich wojennoplennych – uznikow Ostaszkowskogo łagieria NKWD SSSR, rasstrielannych po rieszeniju Politbiuro CK WKP(b) ot 5 marta 1940 goda, t.2: Biogrammy polskich wojennoplennych, red. L. Jeriomina, Moskwa 2019, s.626; Zbiory prywatne Jerzego Jackowskiego.
8 Charków.Księga Cmentarna…, s.535; CAW, Akta Personalne 8559; M.Jończyk, Zbrodnia Katyńska…, s.157; J.Karcz, W.Kryński, Zarys historii wojennej 1-go pułku szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1931, s.36–63; Zbiory prywatne Jana Polaka.
9 Lista wywozowa nr 066/2 była opracowana po 19 maja 1940 r., zob.: Listy katyńskiej ciąg dalszy. Straceni na Ukrainie. Lista obywateli polskich zamordowanych na Ukrainie na podstawie decyzji Biura Politycznego WKP(b) i naczelnych władz państwowych ZSRR z 5 marca 1940 r. „Zeszyty Katyńskie” 1994, nr 4, s.XIV i s.6; Polski Cmentarz Wojenny Kijów-Bykownia…, t.1, s.278–279, t.5, s.80; CAW, Krzyż Niepodległości 24.10.1931; Ukraiński ślad Katynia, red.Z.Gajowniczek, Warszawa 1995, s.190.
10 I.Jażborowska, Kierunki i poglądy w historiografii rosyjskiej w sprawie zbrodni katyńskiej, „Zeszyty Katyńskie” 2007, nr 22, s.46–58; A.Pamiatnych, Sprawa katyńska w Związku Radzieckim i w Federacji Rosyjskiej. Wokół śledztwa oficjalnego i poza nim,ibidem, s.59–68; I.Jażborowska, Katyńska konfrontacja historii i polityki w Rosji, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23, s.132–134; W.Wasilewski, Antypolski aktywista, rec.pracy: Jurij Muchin, Uroki Wielikoj Otieczestwiennoj, Moskwa 2010, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 12, s.113–115.
