Rzeźbiarz ten urodził się 30 października 1904 roku w Serocku, w ubogiej rodzinie chłopskiej. Już jako piętnastolatek zgłosił się na ochotnika do wojska i wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Wspomnienie wkroczenia jego oddziału do Warszawy — przemarszu przez Nowy Świat i Krakowskie Przedmieście, wiwatujących tłumów, śpiewanego hymnu i rzucanych kwiatów — pozostało w nim do końca życia i ugruntowało jego decyzję o związaniu przyszłości ze stolicą.
Początek kariery
Wykształcenie zdobywał w warszawskiej Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych i Malarstwa, a następnie w Szkole Sztuk Pięknych, którą ukończył w 1932 roku. W 1938 roku, w pracowni profesora Tadeusza Breyera, obronił pracę dyplomową.
Choć jego twórczość bywa kojarzona głównie z okresem socrealizmu, karierę rozpoczął jeszcze przed II wojną światową. W latach 1932–1933 otrzymał stypendia Funduszu Kultury Narodowej, brał udział w licznych konkursach i wystawach, a przed wojną prowadził własną pracownię przy ulicy Zajęczej 8 w Warszawie.
Karol Tchorek. Zdjęcie z akt paszportowych, wykonane około 1965 r. (fot. z zasobu AIPN)
Karol Tchorek. Zdjęcie z akt paszportowych, wykonane około 1965 r. (fot. z zasobu AIPN)
Pracownia Karola Tchorka, w której w latach 1951-1985 artysta tworzył swoje rzeźby. Warszawa, ul. Smolna 36 lok. 11. Od 2022 r. miejscem tym opiekuje się M.st. Warszawa (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Już wtedy brał często udział w ogłaszanych konkursach rzeźbiarskich i wystawach plastycznych. W 1937 r. Tchorek zgłosił swój projekt do konkursu na sarkofag dla marszałka Józefa Piłsudskiego. W 1937 r., podczas Światowej Wystawy Sztuki w Paryżu, otrzymał srebrny medal za rzeźbę z granitu przedstawiającą ludzką głowę.
Druga połowa lat trzydziestych przyniosła również ważne zmiany w życiu osobistym artysty. 4 czerwca 1936 roku poślubił Zofię Kochanowicz (1916–2001), pochodzącą z zamożnej i wpływowej rodziny Stanisława i Marii Kochanowiczów. Była ona również absolwentką Szkoły Sztuk Pięknych — zajmowała się malarstwem, tkactwem artystycznym, medalierstwem, rysunkiem oraz projektowaniem inskrypcji na pomnikach i elewacjach budynków. Od 1946 roku należała do Związku Artystów Plastyków. Małżeństwo doczekało się dwóch synów: Mariusza (1939–2004) i Olafa (1943–1962).
Wstępny projekt płaskorzeźby „Macierzyństwo” znajdujący się w Pracowni Karola Tchorka. Ostateczny efekt prac rzeźbiarza zdobi elewację budynku MDM przy Marszałkowskiej 34/50 w Warszawie (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Projekty rzeźb artysty. Pracownia K. Tchorka/M.st. Warszawy (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Projekty rzeźb artysty. Pracownia K. Tchorka/M.st. Warszawy (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Projekty rzeźb artysty. Pracownia K. Tchorka/M.st. Warszawy (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Artysta i marszand
Podczas okupacji, od 1943 roku, Tchorek prowadził przy ulicy Marszałkowskiej Salon Sztuki „Nike” — miejsce łączące funkcję galerii i antykwariatu, bardzo potrzebne w trudnych realiach wojny. Ludność mogła sprzedać tam swoje kosztowności, by zdobyć środki do życia.
Działalność salonu przerwał wybuch Powstania Warszawskiego. Prawdopodobnie już po upadku powstania rodzina Tchorka została przez Niemców wywieziona do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie. Brak relacji z tego okresu uniemożliwia ustalenie, w jakim składzie i w jaki sposób udało im się opuścić obóz.
Karol i Zofia w 1945 r. przebywali już w Krakowie. Tam, podczas I Walnego Zjazdu Delegatów Związku Polskich Artystów Plastyków, Tchorek został wybrany sekretarzem Prezydium Zarządu Głównego ZPAP. Swoją przyszłość planował w Krakowie. Na prośbę żony Zofii powrócili jednak do Warszawy i zamieszkali przy ul. Miedzeszyńskiej (obecnie ul. Wał Miedzeszyński) na Saskiej Kępie.
Po wojnie reaktywował Salon „Nike”, który funkcjonował do 1951 roku. W związku z budową Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej kamienica została rozebrana. Po licznych staraniach artysta otrzymał nową pracownię przy ulicy Smolnej 36, gdzie pracował przez ponad trzy dekady — aż do śmierci. To właśnie tam powstały jego najbardziej znane realizacje, w tym sławne warszawskie tablice i monolity Tchorka, a także inne dzieła, jak płaskorzeźba „Macierzyństwo”, nagrobek Władysława Strzemińskiego czy pomnik „Warszawska Jesień”, znajdujący się na skwerze na tyłach Uniwersytetu Muzycznego im. F. Chopina.
Odcisk pieczęci Salonu Sztuki „Nike” prowadzonego przez Karola Tchorka w latach 1943-1944, 1945-1951. Archiwum Fundacji Tchorek-Bentall/M.st. Warszawy (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Projekt tablicy ku czci Polaków poległych w czasie wojny, autorstwa Karola Tchorka (fot. z zasobu AIPN)
Oryginalny projekt monolitu autorstwa Karola Tchorka znajdujący się w jego pracowni w Warszawie przy ul. Smolnej 36. (fot. Paweł Zielony, 2025 r.)
Miejsce uświęcone męczeńską krwią
Historia tablic i monolitów, czyli jego najbardziej rozpoznawalnych dzieł zaczęła się w grudniu 1949 roku. Wówczas Stowarzyszenie Architektów Polskich na zlecenie Wydziału Muzeów i Pomników Walki i Męczeństwa Ministerstwa Kultury i Sztuki ogłosiło konkurs na formę pomników, które miały stanąć w setkach miejsc stolicy. Pomników, które miały upamiętniać ofiary ulicznych egzekucji dokonanych przez Niemców oraz poległych polskich bohaterów walczących podczas powstania warszawskiego.
Spośród 34 nadesłanych prac jury wybrało projekt Karola Tchorka. Jego koncepcja zakładała stworzenie trzech ujednoliconych form: tablicy pamiątkowej, wolno stojącego monolitu oraz obelisku. Pierwsze realizacje pojawiły się już w 1950 roku, a w kolejnych latach liczba pomników systematycznie rosła. Z czasem zmieniał się również tekst inskrypcji. Pierwotnie brzmiała ona:
„Miejsce uświęcone męczeńską krwią Polaków walczących o wolność”.
Obecnie najczęściej spotykana formuła brzmi:
„Miejsce uświęcone krwią Polaków poległych za wolność ojczyzny”.
Do dziś w Warszawie zachowało się 165 pomników wykonanych według projektu Tchorka — zarówno tablic wmurowanych w ściany budynków, jak i monolitów. Szacuje się, że pierwotnie upamiętniały one 448 miejsc walki i męczeństwa w Warszawie i jej okolicach. Część z nich zniknęła w wyniku powojennej przebudowy miasta. W październiku 2023 r. wojewódzki konserwator zabytków wpisał tablice Tchorka do rejestru zabytków ruchomych województwa mazowieckiego.
Inauguracja projektu IPN i Fundacji PGE Energia Ciepła „Tablice Pamięci” – Warszawa, 26 października 2018 (fot. S. Kasper, IPN)
Inauguracja projektu IPN i Fundacji PGE Energia Ciepła „Tablice Pamięci” – Warszawa, 26 października 2018 (fot. S. Kasper, IPN)
Podsumowanie projektu IPN i Fundacji PGE Energia Ciepła „Tablice Pamięci” – Warszawa, 3 października 2023 (fot. M. Bujak, IPN)
Podsumowanie projektu IPN i Fundacji PGE Energia Ciepła „Tablice Pamięci” – Warszawa, 3 października 2023 (fot. M. Bujak, IPN)
* * *
Karol Tchorek był aktywnym działaczem Związku Polskich Artystów Plastyków — w latach 1945–1946 pełnił funkcję sekretarza Prezydium Zarządu Głównego, a w latach 1960–1967 był doradcą artystycznym Pracowni Rzeźby PSP. Był także projektantem pomników, aktywnym uczestnikiem ogłaszanych konkursów rzeźbiarskich, przedstawicielem PRL na międzynarodowych wystawach. Twórcą chętnie odznaczanym przez władze, m.in. w 1980 r. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Zmarł 10 kwietnia 1985 roku. Pięć lat później, z inicjatywy jego syna Mariusza, pracownia przy ulicy Smolnej została wpisana do rejestru zabytków. Po śmierci Mariusza Tchorka w 2004 roku jego żona, Katharine Bentall, powołała fundację dbającą o zachowanie pracowni oraz spuścizny po artyście. W 2021 roku przekazała Pracownię Tchorka wraz z jej zbiorami miastu stołecznemu Warszawie, a od 2022 roku opiekę merytoryczną nad tym miejscem sprawuje Muzeum Warszawy.
Grób rodzinny Tchorków na Starych Powązkach w Warszawie. W miejscu tym spoczywa Karol Tchorek (1904-1985), jego żona Zofia (1916-2001) oraz syn Olaf (1943-1962), (fot. Paweł Zielony, 2026 r.)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
