„Pamiętaj droga Polsko! Że jedności Ci trzeba; – j przez nią osiągniesz nadzieję. Będziesz posiadała cnotę miłości, Tem nowe w narodzie utworzysz dzieje. Bronić zawsze prawdę, Potępiać zdrożności, Żadną taić wadę, Te to Orła dążności…”
Takie oto motto widnieje na stronie tytułowej „Orła Polskiego”.
O narodowości polskiej
To wydarzenie zapoczątkowało nieprzerwaną historię prasy polonijnej w USA. Pierwszy numer otwierała pieśń „Boże, coś Polskę” oraz obszerny tekst odczytu Mieczysława Paszkowskiego pt. „O narodowości polskiej”, wygłoszonego w ramach cyklu imprez organizowanych przez Paryski Komitet Naukowej Pomocy. Inicjatorem był jezuita, ksiądz Aleksander Matuszek, a wydawcą i redaktorem – Aleksander Szczepankiewicz (pseudonim: dr Sacconi).
Na początku „Orzeł Polski” był dwutygodnikiem, a od numeru jedenastego zaczął ukazywać się co tydzień, zwiększając prenumeratę z trzech do czterech dolarów. Już w numerze dwunastym wprowadzono odcinek felietonowy, a gazeta liczyła cztery kartki i nie przekraczała 500 egzemplarzy.
Głównymi jej odbiorcami byli polscy emigranci z rozrzuconych osad i małych miasteczek w stanie Missouri. Tygodnik nie tylko publikował „wiadomości miejscowe” oraz dział ogłoszeń, ale stał się także miejscem wymiany poglądów polskich środowisk osadniczych.
Fot. z zasobu AIPN
Fot. z zasobu AIPN
Fot. z zasobu AIPN
Fot. z zasobu AIPN
Ewolucja polonijnej prasy
W tych latach zarysowały się już wyraźne podziały wewnętrzne. W większych skupiskach polskich, głównie w Chicago, dochodziło do konfliktów między rywalizującymi grupami, jak np. między Zmartwychwstańcami a Gminą Polską (powstałą w 1866 r.), która grupowała elementy postępowo-liberalne.
W styczniu 1872 roku wydawca nawiązał współpracę z Janem Barzyńskim, organizatorem wspieranym przez Zmartwychwstańców. Barzyński rozpoczął wydawanie drugiego pisma pt. „Pielgrzym”. Po zaprzestaniu publikacji „Orła” pismo przeniesiono do Detroit, gdzie „Pielgrzym” stał się organem nowo powstałej Organizacji Polskiej w Ameryce, przekształconej później w Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie (ZPRK).
Wkrótce zmieniono nazwę na „Gazeta Polska Katolicka” (1874 r.), a pismo ulokowano w Chicago, które stawało się stolicą Polonii. „Pielgrzym” i „Gazeta” były już poświęcone wyłącznie sprawom wychodźstwa zarobkowego.
Fot. z zasobu AIPN
Fot. z zasobu AIPN
* * *
„Orzeł Polski” i „Gazeta Polska Katolicka” to tylko niektóre tytuły prasy polonijnej, które w listopadzie 2024 r. zostały zabezpieczone przez archiwistów AIPN w siedzibie Związku Narodowego Polskiego w Chicago i w styczniu 2025 r. dotarły do naszego Archiwum. Zewidencjonowano zbiory prasy polonijnej z końca XIX i początku XX wieku, obejmujące 323 woluminy, w tym: „Dziennik Narodowy” (1899-1923), „Zgodę” (1881-1990), „Przyjaciela Ludu” (1880), „Kurier Nowojorski” (1876-1878) oraz „Głos Polski” (1925-1926).
Najstarszy tytuł to wspomniany „Orzeł Polski”, którego ponad 80 numerów (łącznie ukazało się 99) zachowało się w dobrym stanie, mimo upływu ponad 150 lat od wydania. Rozpoczęto proces konserwacji, którego celem jest przygotowanie cyfrowych kopii, które będą udostępnione badaczom, naukowcom i publicystom.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
