Do sanktuarium w Piekarach Śląskich od 1947 r. w ostatnią niedzielę maja każdego roku podążają pielgrzymki mężczyzn i młodzieńców. O tym, że regularnie brał udział w tych stanowych pielgrzymkach, określanych mianem „pielgrzymek świata pracy”, kard. Wojtyła, świadczą jego wpisy w księdze pamiątkowej przechowywanej w archiwum parafii w Piekarach Śląskich.
Po raz pierwszy przybył tu jako arcybiskup krakowski 13 czerwca w 1965 r. Uczestniczył w rekoronacji obrazu Matki Bożej Piekarskiej, której dokonał prymas Stefan Wyszyński. Uroczystość połączono z doroczną pielgrzymką mężczyzn i młodzieńców, która nie mogła się odbyć w tradycyjnym terminie1. Karol Wojtyła przewodniczył Mszy św. dla pielgrzymów oraz wygłosił kazanie2. Po raz kolejny arcybiskup krakowski przybył do Piekar Śląskich na uroczystości milenijne 22 maja 1966 r. i wygłosił naukę stanową dla pielgrzymów. Rok później znów w majowe dni nawiedził sanktuarium i miał naukę stanową dla mężów. Z tą pielgrzymką wiązał się także osobisty wątek Wojtyły, ponieważ następnego dnia po pobycie w Piekarach otrzymał nominację kardynalską ogłoszoną przez papieża Pawła VI.
Przypomniał ten fakt w kolejnym roku, mówiąc do zgromadzonych:
„Drodzy moi Bracia Pielgrzymi, przychodzę dzisiaj na Wasze zaproszenie – z wielką wdzięcznością – nie mogę się powstrzymać od tego, ażeby wyznać Wam moją szczególną tajemnicę. […] Myślałem, żeby o tym nie mówić, następnie doszedłem do wniosku, że trzeba o tym powiedzieć. Pamiętacie, byłem w Piekarach w roku ubiegłym i przemawiałem na popołudniowej nauce stanowej do mężów. […] Moi drodzy Bracia, trochę mi to wstyd powiedzieć, ale równocześnie trudno do tego się nie przyznać. Otóż stało się tak, że gdy następnego dnia wróciłem do Krakowa, znalazłem na biurku list Ojca św., powołujący metropolitę krakowskiego do Kolegium Kardynałów”.
I przyznał, że uważa Matkę Bożą Piekarską za szczególną patronkę swojego powołania. Kardynał Wojtyła był kaznodzieją na pielgrzymkach mężczyzn także w późniejszych latach3. Podczas swoich wystąpień popierał starania biskupa katowickiego o budowę kościołów na nowych osiedlach oraz prawo do wolnej od pracy niedzieli.
Dlatego też wspierał bp. Herberta Bednorza w walce ze znienawidzonym przez górników czterobrygadowym systemem pracy w kopalniach. Oprócz tego apelował o chrześcijańskie wychowanie dzieci oraz poszanowanie więzi rodzinnych i społecznych. I tak było aż do chwili, gdy wybrano go na Stolicę Piotrową. Stał się Janem Pawłem II, ale nawet wtedy czuł się związany z Piekarami Śląskimi i do końca życia corocznie słał telegram do pielgrzymów.
Obraz Matki Bożej Piekarskiej (fot. domena publiczna)
Przygotowania na przyjęcie Ojca Świętego
Nawiedzenie sanktuarium w Piekarach Śląskich przez Jana Pawła II podczas pierwszej pielgrzymki okazało się niemożliwe z powodu postawy ówczesnych władz województwa katowickiego. Szczególnie przeciwny wizycie był I sekretarz KW PZPR Zdzisław Grudzień, który zorganizował przeciwko niej dość skuteczną akcję propagandową.
Wobec tego papież zaprosił mieszkańców Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego na Jasną Górę, gdzie 6 czerwca odprawił Mszę św., a podczas kazania nawiązał do swoich wizyt w sanktuarium piekarskim.
Piekary Śląskie znalazły się w programie drugiej pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny4. Podczas wizji lokalnej okazało się jednak, że na terenie Kalwarii Piekarskiej jest zbyt mało miejsca dla przyjęcia rzeszy wiernych. Arcybiskup senior Wiktor Skworc, jeden z odpowiedzialnych za przygotowanie tej pielgrzymki, tak to wspominał:
„uświadomiliśmy sobie, że z powodu braku odpowiedniego terenu spotkanie papieża z wiernymi nie jest możliwe w piekarskim sanktuarium ani przy kopcu powstań śląskich w Piekarach”.
Dlatego jako miejsce odpowiednie do tego celu wybrano lotnisko Muchowiec w Katowicach, gdzie były też warunki do lądowania helikopterów. Pierwsze rozmowy strony kościelnej w władzami województwa katowickiego odbyły się 1 kwietnia 1983 r. Biskup katowicki spotkał się z wojewodą katowickim i równocześnie komisarzem wojskowym (obowiązywał stan wojenny) gen. Romanem Paszkowskim. Biskup Bednorz przedstawił koncepcję pobytu Jana Pawła II w Katowicach oraz zwrócił się z pierwszymi postulatami.
Jan Paweł II na lotnisku w Katowicach-Muchowcu, obok m.in. bp Herbert Bednorz, 1983 r. (fot. z zasobu AIPN)
Za najważniejsze uważał ogłoszenie 20 czerwca dniem wolnym od pracy (z możliwością odrobienia w sobotę) i nauki oraz uruchomienie dodatkowych autobusów i pociągów dla pielgrzymów. Kolejne spotkania miały miejsce w kwietniu i maju 1983 r. Wówczas też bp Bednorz zapowiedział doroczną pielgrzymkę mężczyzn i młodzieńców, która miała być przygotowaniem do wizyty papieskiej.
Władze wojewódzkie nie czyniły trudności w przygotowaniu pielgrzymki papieskiej, chociaż chwilami – jak wspomina abp Skworc – był „koncert absurdalnych warunków, do których wykonywania strona kościelna miała się zobowiązać”.
Hasłem przewodnim pielgrzymki były słowa: „Bóg zwycięża”, nawiązujące do odsieczy wiedeńskiej. W 1983 r. przypadała bowiem trzechsetna rocznica tego wydarzenia, do czego w swoim słowie do przybyłych pielgrzymów nawiązał bp Bednorz.
Władze, według niego, testowały w ten sposób stronę kościelną, do jakiego stopnia będzie uległa. Ta jednak okazywała się nieugięta, wskutek czego dochodziło do zerwania rozmów. Podkreślano, że diecezja katowicka pragnie gościć papieża, ale nie za wszelką cenę.
Jednym z pomysłów władz było otoczenie lotniska wieżyczkami, w których mieli czuwać lekarz, milicjant i ksiądz. Innym – aby chętni do udziału w papieskiej Mszy maszerowali w grupach pięćdziesięcioosobowych z księdzem na czele. Ponadto władzom miała być udostępniona imienna lista tych osób. Jak wspominał abp Skworc, „był to istny tor przeszkód”.
Również Służba Bezpieczeństwa wzmogła w tym czasie swoją aktywność, szczególną rolę odgrywała specjalna grupa odpowiedzialna za działania dezintegracyjne. Aby ograniczyć kontakt Jana Pawła II z wiernymi, jako nadrzędną przedstawiano zasadę bezpieczeństwa papieża. Operacji „zabezpieczenia” wizyty SB nadała kryptonim „Zorza”5.
Początkowo władze wojewódzkie nie chciały wyrazić zgody na wizytę Jana Pawła II w katedrze katowickiej – tłumaczono tę decyzję względami bezpieczeństwa Ojca Świętego, by przelot Jana Pawła II na Jasną Górę nie odbywał się o zmroku. Strona kościelna jednak nie ustępowała, bo papież miał się tam spotkać z chorymi i inwalidami, którzy ucierpieli w wypadkach przy pracy.
Biskup katowicki skierował do zakonów i zgromadzeń zakonnych działających na terenie diecezji prośbę o modlitwę w intencji przygotowania pielgrzymki papieskiej oraz szczęśliwego jej przebiegu. Organizowano Dni Papieskie przybliżające naukę Jana Pawła II. Oprócz tego w parafiach w dniach 13–15 czerwca 1983 r. miało miejsce Triduum Modlitewne z konferencjami przygotowującymi wiernych na spotkanie z papieżem. Przystępowali oni do sakramentu pokuty, do czego także zachęcali duszpasterze oraz biskup katowicki.
Doroczna pielgrzymka mężczyzn i młodzieńców odbyła się 29 maja 1983 r. pomimo głosów, żeby tego roku z niej zrezygnować, a skupić się na dobrym przygotowaniu spotkania z Ojcem Świętym na Muchowcu. Hasłem przewodnim pielgrzymki były słowa: „Bóg zwycięża”, nawiązujące do odsieczy wiedeńskiej. W 1983 r. przypadała bowiem trzechsetna rocznica tego wydarzenia, do czego w swoim słowie do przybyłych pielgrzymów nawiązał bp Bednorz. Kazanie podczas Mszy św. wygłosił arcybiskup krakowski kard. Franciszek Macharski6. Bezpośrednio po uroczystościach rozpoczęła się peregrynacja obrazu Matki Bożej Piekarskiej po parafiach diecezji katowickiej, która trwała do 20 czerwca 1983 r.
Jan Paweł II w Katowicach
We wczesnych godzinach porannych 20 czerwca 1983 r. rozpoczęło się na lotnisku Muchowiec czuwanie wiernych prowadzone przez księży: Stanisława Puchałę, Stefana Cichego, Henryka Markwicę i Romualda Raka. Około południa ruszyła procesja z obrazem Matki Bożej Piekarskiej z kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła na miejsce spotkania z papieżem7. Po południu została odprawiona Msza św., której przewodniczył kard. John Król, arcybiskup Filadelfii.
Wszyscy czekali z utęsknieniem na papieża, ale o 17.30, godzinie widniejącej w programie, jeszcze go nie było. Powodem opóźnienia stała się zmiana trasy helikoptera z Poznania do Katowic, bo Jan Paweł II bardzo chciał zobaczyć choć z góry sanktuarium piekarskie. Przeleciał też nad Kopalnią „Wujek”, miejscem tragicznych wydarzeń 16 grudnia 1981 r.
Jan Paweł II odprawia Mszę św. na Muchowcu w Katowicach. U stóp krzyża z kwiatów obraz Matki Bożej Piekarskiej, 1983 r. (fot. Stanisław Składanowski, zdjęcie z zasobu AIPN)
Po wylądowaniu papież przejechał między sektorami i wszedł na ołtarz w kształcie piramidy8. W czasie nabożeństwa maryjnego wygłosił homilię znaną jako „ewangelia pracy”, upomniał się o godność człowieka pracy oraz prawo do tworzenia nowych związków zawodowych. Nawiązał do encykliki Laborem exercens oraz kazań wygłaszanych podczas pielgrzymek mężczyzn i młodzieńców; do Matki Bożej Piekarskiej zwrócił się jako „Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej”9. Podczas nabożeństwa papież miał na sobie stułę, którą następnie przekazał sanktuarium piekarskiemu.
Po zakończeniu nabożeństwa maryjnego Jan Paweł II udał się z lotniska do katowickiej katedry Chrystusa Króla, gdzie spotkał się z osobami niepełnosprawnymi oraz inwalidami pracy. W katedrze papież modlił się w kaplicy zwanej obecnie „kaplicą dwóch papieży”10 i wysłuchał skomponowanej specjalnie na tę okazję przez Wojciecha Kilara fanfary na chór mieszany i orkiestrę. Utwór zatytułowany Victoria (Przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył) wykonała Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia i Telewizji oraz Filharmonia Śląska. Około dwudziestej pierwszej wrócił na lotnisko i odleciał na Jasną Górę.
* * *
W pielgrzymce Jana Pawła II na Górny Śląsk wzięło udział ok. 1,5 mln wiernych (według SB ok. 900 tys.). 18 maja 1994 r. Rada Miejska w Piekarach Śląskich podjęła decyzję o nadaniu Janowi Pawłowi II tytułu Honorowego Obywatela tego miasta. Przy wejściu na Kalwarię Piekarską stanął pomnik poświęcony 29 maja 2005 r. przez kard. Franciszka Macharskiego.
Przesłanie papieża znane jako „ewangelia pracy” pozostaje aktualne także dzisiaj.
Tekst pochodzi z numeru 10/2023 „Biuletynu IPN”
1 Powodem zmiany terminu był sprzeciw ówczesnych władz związany z wyborami do Sejmu PRL. Pielgrzymka męska i uroczystość rekoronacji obrazu Matki Bożej Piekarskiej zostały przesunięta na dzień 13 czerwca.
2 Przemówienia i kazania wygłoszone podczas pielgrzymek piekarskich zostały zebrane m.in. w publikacjach książkowych: Mówię do was „Szczęść Boże”. Kard. Karol Wojtyła – Ojciec Święty Jan Paweł II w Piekarach Śląskich (dwa wydania: Katowice 1993 i 2005) oraz Dobrze Was rozumiem. Nieobca mi praca, Katowice 2011.
3 Oprócz pielgrzymki w 1968 r. kaznodzieją pielgrzymkowym arcybiskup krakowski był w roku 1971 oraz w latach 1973–1978.
4 Następnego dnia Jan Paweł II odwiedził także sanktuarium na Górze Świętej Anny. Miało to miejsce 21 czerwca 1983 r. Wówczas papież koronował obraz Matki Bożej Opolskiej, który również przed wiekami znajdował się w Piekarach.
5 Zob. na ten temat: A. Badura, G. Kołek, T. Marszałek, A. Przewłoka, Operacja „Zorza”. Wizyta Jana Pawła II w Katowicach w 1983 roku w dokumentach Służby Bezpieczeństwa, Katowice–Warszawa 2019. W książce znajdują się dokumenty wytworzone przez SB.
6 Tekst przesłania tej pielgrzymki zob. A. Wuwer, D. Szlachta, Caritas et iustitia in re sociali. Przesłanie społeczne biskupów katowickich podczas stanowych pielgrzymek mężczyzn do Piekar Śląskich (1966–2016), Katowice 2017, s. 158–163.
7 Papież modlił się przed oryginalnym obrazem Matki Bożej Piekarskiej sprowadzonym z bazyliki, do której wróciła kopia wędrująca po parafiach diecezji.
8 Autorem projektu był Stanisław Kwaśniewicz, współpracował z nim Franciszek Klimek; dekorację ołtarza wykonano według projektu Wiesława Gwiżdża.
9 Matka Boża Piekarska jest czczona pod takim tytułem na mocy decyzji Stolicy Apostolskiej. Dekret w tej sprawie został wydany 15 stycznia 1983 roku.
10 Bursztynową mozaikę zdobiącą kaplicę ufundował w 1980 r. kard. Joseph Ratzinger, późniejszy papież Benedykt XVI.
