Przekazane materiały dokumentują losy trzech pokoleń rodziny Wenclów – od Józefa, przez jego syna Eugeniusza, aż po wnuczkę Hannę.
Skąd u członka rodu Wenclów niepolsko brzmiące nazwisko Escondrillas? Nasz darczyńca jest synem... Fernando Escondrillas’a (1924-2004) oraz Hanny Wencel (ur. 1930). Przyszedł na świat 1 lutego 1962 roku w Santiago de Chile.
Kolekcja tych dokumentów to poruszające świadectwo historii polskiej walki o niepodległość, troskliwie przechowywanej poza granicami kraju, a która stała się częścią wspólnej pamięci narodowej, wzbogacając zasób Instytutu Pamięci Narodowej.
Rodzinne dziedzictwo pamięci
Przekazane pamiątki obejmują m.in. fotografie, dokumenty osobiste, korespondencję rodzinną Wenclów. Ich losy splotły się z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.
Dzięki zaangażowaniu rodziny oraz wsparciu IPN, historia Józefa Wencla i jego bliskich została ocalona od zapomnienia.
Każdy z tych przedmiotów to cenny ślad przeszłości, który pozwala nie tylko na odtworzenie historii jednej rodziny, lecz także lepsze zrozumienie codziennego życia Polaków w czasach wojny i powojennych represji.
Wśród przekazanych materiałów na szczególną uwagę zasługują 2 listy z obozu Auschwitz, napisane przez Józefa 16 kwietnia oraz 30 maja 1943 roku. Niestety, ich autor dwa miesiące później został zamordowany. Być może nigdy nie doczekał się odpowiedzi...
Józef Wencel – patriota, żołnierz, generał
Był oficerem, którego życie i służba wpisały się w burzliwą historię walki o niepodległość Polski.
Józef Wencel urodził się 11 marca 1874 roku we Włocławku, w ówczesnej guberni warszawskiej, w rodzinie Andrzeja i Julii z Dobrzenieckich. Edukację rozpoczął w rodzinnym mieście – w 1890 roku ukończył szkołę realną we Włocławku.
Następnie kształcił się w Szkole Junkrów Piechoty w Odessie (1893) oraz w Akademii Intendentury w Petersburgu (1905). Służbę wojskową rozpoczął w 1891 roku, a już dwa lata później, 1 września 1893 roku, awansował na stopień podporucznika w Armii Imperium Rosyjskiego. Kolejne lata przyniosły mu dalsze awanse i nowe obowiązki – 6 maja 1914 roku osiągnął stopień pułkownika.
Po rewolucji październikowej związał się z formującymi się polskimi jednostkami wojskowymi. Od grudnia 1917 do maja 1918 roku pełnił funkcję szefa intendentury w dowództwie 3. Dywizji Strzelców Polskich I Korpusu Wschodniego.
Dokument upoważaniający Józefa Wencla do noszenia znaku za numerem 1129, przyznanego rozkazem Korpusu Nr. 267 z dnia 12 czerwca 1918, 23 lipca 1918 r. (z zasobu AIPN)
Legitymacja upoważniająca Józefa Wencla do noszenia odznaki Sekcji Szermiercza Wojskowego Klubu Sportowego, 9 października 1922 r (z zasobu AIPN)
Legitymacja upoważniająca Józefa Wencla do noszenia odznaczenia ,,Krzyż Walecznych”, 28 kwietnia 1922 r. (z zasobu AIPN)
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, 26 listopada 1918 roku został przyjęty do Wojska Polskiego w randze pułkownika. Został przydzielony do Departamentu Gospodarczego Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie, gdzie kierował Sekcją Żywnościową. Od stycznia 1919 roku objął stanowisko szefa intendentury Dowództwa Okręgu Generalnego „Warszawa”.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, 26 listopada 1918 roku został przyjęty do Wojska Polskiego w randze pułkownika.(...) 3 maja 1922 roku awansowano go na generała brygady, z datą starszeństwa od 1 czerwca 1919 roku, co dało mu 29. miejsce wśród generałów.
Jego kariera rozwijała się dalej – 20 września 1920 roku został zatwierdzony w stopniu generała podporucznika intendenta. W styczniu 1921 roku powierzono mu kierownictwo Wojskowego Kursu Intendenckiego w Warszawie, przekształconego później w Wyższą Szkołę Intendentury – instytucję kształcącą przyszłych oficerów służb logistycznych Wojska Polskiego.
W styczniu 1921 roku powierzono mu kierownictwo Wojskowego Kursu Intendenckiego w Warszawie, przekształconego później w Wyższą Szkołę Intendentury – instytucję kształcącą przyszłych oficerów służb logistycznych Wojska Polskiego.
3 maja 1922 roku awansowano go na generała brygady, z datą starszeństwa od 1 czerwca 1919 roku, co dało mu 29. miejsce wśród generałów. Z dniem 30 kwietnia 1927 roku został przeniesiony w stan spoczynku. Na emeryturze mieszkał w Warszawie.
Józef Wencel od 27 listopada 1901 r. był żonaty z Marią Reginą z Gogólskich (ur. 7 września 1882), z którą miał syna Eugeniusza Józefa (1902–1974).
Listy z Auschwitz
Niestety, wojna, która pochłonęła miliony istnień, nie oszczędziła także jego. W 1943 roku został aresztowany i zesłany do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, posiadał numer obozowy: 24750/1943.
Z obozu udało mu się wysłać dwa listy – poruszające i przejmujące w swojej prostocie. Pełne troski o bliskich i dom, o codzienne sprawy, kwestie finansowe. Czytając list można wyczuć, że nie tracił nadziei, że powróci do domu:
„Niepokoję się, co stało się z naszymi rzeczami, ponieważ dom w Wąchocku został zapieczętowany i bez żadnego nadzoru... [...] Jak wygląda mój ogród i pole? [...] Całuję rączki i do zobaczenia”.
Te listy, zachowane przez rodzinę, są dziś cennym, głęboko poruszającym świadectwem nie tylko tragicznego losu generała Wencela, lecz także jego człowieczeństwa, troski o bliskich i niezłomnej wiary w powrót do domu.
List nadany z KL Auschwitz przez Józefa Wencla 30 maja 1943 r. Dokument został poddany zabiegom konserwatorskim oraz zabiegowi fumigacji (z zasobu AIPN)
Niestety, Józef Wencel został zamordowany 4 lipca 1943 roku w wieku 69 lat. Nie dane mu było wrócić...
W ostatnich tygodniach życia towarzyszyła mu żona. Maria Wencel 13 maja 1943 roku przybyła do KL Auschwitz (numer obozowy 44791) i tam, 15 lipca 1943 roku, została zamordowana – 11 dni po swoim mężu.
Następne pokolenie – Eugeniusz Józef Wencel
Eugeniusz Józef Wencel urodził się 30 sierpnia 1902 roku w Łowiczu jako syn Józefa. Był wybitnym działaczem gospodarczym i społecznym. W trakcie swojej bogatej kariery pełnił wiele znaczących funkcji w polskim środowisku gospodarczym i społecznym.
Był dyrektorem (a następnie wiceprezesem) Stowarzyszenia Kupców Polskich – organizacji skupiającej przedstawicieli handlu i przemysłu. Przez pewien czas pełnił także funkcję redaktora naczelnego „Tygodnika Handlowego” – oficjalnego organu prasowego Stowarzyszenia. Jego aktywność obejmowała również publikacje w prasie ekonomicznej, gdzie dzielił się wiedzą i analizami na temat gospodarki.
W 1937 roku Eugeniusz Wencel objął stanowisko dyrektora Centralnej Komisji Przewozowej, a od 1 sierpnia 1937 r. pełnił funkcję prezesa zarządu Polskiego Towarzystwa Kompensacyjnego.
W 1938 roku uczestniczył w Kongresie Kupiectwa Chrześcijańskiego, który złożył hołd Królowej Korony Polskiej. Na zachowanym skanie prasowym można zobaczyć tekst jego przemówienia.
Delegacja Naczelnej Rady Kupiectwa Chrześcijańskiego. Na fot. drugi od prawej – Eugeniusz Wencel, „Kurjer Warszawski” z 1 października 1937 r.
Przemówienie Eugeniusza Józefa Wencla wygłoszone na Jasnej Górze w 1938 r., ,,Tygodnik Handlowy”, 1938, nr 10
Po II wojnie światowej Wencel angażował się w działania na rzecz odbudowy Warszawy. W dokumencie z 3 października 1944 roku, podpisanym przez grono obywateli przebywających w Londynie, reprezentujących różne warszawskie instytucje i organizacje, pojawia się jego nazwisko jako członka Komitetu Obywatelskiego Odbudowy Miasta Stołecznego Warszawy. Komitet ten powstał, by koordynować międzynarodowe wysiłki przygotowawcze do odbudowy stolicy po zniszczeniach wojennych.
Janina Natalia Wencel, z d. Zdziarska
Eugeniusz Wencel był również człowiekiem rodzinnym. 25 lipca 1925 roku zawarł związek małżeński z Janiną Natalią Zdziarską, z którą tworzył trwały i wspierający się duet przez wiele lat. Doczekali się dwójki dzieci – Jana (ur. 1929) oraz Hanny (ur. 1930).
Janina Natalia Wencel, z domu Zdziarska, przyszła na świat 13 sierpnia 1901 roku w Grotowicach. Brała czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. Wraz z kuzynką Teresą Jadwigą Grodzińską była sanitariuszką w czołówce sanitarnej „Czuwaj”, zorganizowanej w ramach Pogotowia Wojennego Harcerek. Później, latem 1920 roku, obie pełniły służbę w II batalionie 4. Pułku Piechoty Legionów.
Fotografia portretowa Janiny Natalii Wencel, z d. Zdziarskiej (z zasobu AIPN)
Świadectwo ślubu Eugeniusza Józefa Wencla i Janiny Natalii z d. Zdziarskiej, związek małżeński zawarty został 25 lipca 1925 r. (z zasobu AIPN)
Fotografia portretowa Eugeniusza Wencla, 4 sierpnia 1951 r. (fot. z zasobu AIPN)
Janina wykazała się odwagą, niosąc pomoc rannym w najtrudniejszych warunkach. Po tragicznym rozbiciu polskich oddziałów pod Hrubieszowem wpadła w niewolę sowiecką. Dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności zdołała uciec z niewoli i rozpoznała ciało zamordowanej Teresy Grodzińskiej, dzięki czemu możliwy był jej godny pochówek.
Życie na emigracji
Janina przez całe życie pozostawała blisko Eugeniusza, towarzysząc mu zarówno w czasach intensywnej działalności zawodowej, jak i trudnych okresach wojennych oraz emigracji.
Z zachowanych wspomnień oraz dokumentów paszportowych przekazanych do zasobu archiwalnego IPN wyłaniają się informacje na temat wojennego tułaczki i życia na emigracji:
„W grudniu 1939 r. opuszcza kraj, mąż był wzięty na ćwiczenia jako por. rezerwy w sierpniu, w końcu września przekroczył granicę rumuńską i udał się do Szwajcarii”.
„(Janina) Przez Berlin z dwojgiem dzieci jedzie do Szwajcarii, aby się połączyć z mężem. Skąd razem na wiosnę 1940 r. do Francji [...] W lipcu 1942 r. przez Madryt, Lizbonę do Anglii-Londynu”.
Eugeniusz Józef Wencel zmarł 25 marca 1974 roku, pozostawiając po sobie dorobek zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej. 11 lutego 1975 umarł ich syn - Jan Wencel. Janina zmarła 17 listopada 1999 roku, pozostawiając po sobie wspomnienie silnej i oddanej partnerki i matki.
Eugeniusz i Janina są pochowani na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Dokumenty paszportowe należący do Janiny Natalii Wencel
Pamięć, która trwa
Dzięki zaangażowaniu rodziny oraz wsparciu IPN, historia Józefa Wencla i jego bliskich została ocalona od zapomnienia. Materiały te będą nie tylko przechowywane, ale również udostępniane w ramach działań edukacyjnych i wystawienniczych. Stanowią one ważne uzupełnienie narodowego archiwum pamięci o ludziach, którzy swoją postawą, odwagą i pracą budowali wolną Polskę.
Przyjaźń z rodziną Moszoro
4 września 2024 r. nasz darczyńca, który wzbogacił nasze zasoby o archiwum rodzinne Wenclów, uczestniczył w uroczystym otwarciu wystawy Archiwum IPN „Droga i dziedzictwo. Dzieje rodziny Moszoro / Camino y Legado. Historia de la Familia Moszoro”.
To niezwykła opowieść o podróży z Polski do Argentyny i perypetiach Polaków tam osiadających. Archiwum rodzinne przekazał Bartłomiej Stanisław Moszoro, konsul honorowy RP w Rosario w Argentynie oraz ks. Stefan Moszoro-Dąbrowski – wikariusz regionalny na Europę Środkową i Północną Opus Dei.
Pan José jest członkiem Opus Dei, podobnie jak ks. Stefan i jest od lat zaprzyjaźniony z rodziną Moszoro.
