Przekazane materiały dokumentują losy trzech pokoleń rodziny Wenclów – od Józefa, przez jego syna Eugeniusza, aż po wnuczkę Hannę.
Skąd u członka rodu Wenclów niepolsko brzmiące nazwisko Escondrillas? Nasz darczyńca jest synem... Fernando Escondrillas’a (1924-2004) oraz Hanny Wencel (ur. 1930). Przyszedł na świat 1 lutego 1962 roku w Santiago de Chile.
Kolekcja tych dokumentów to poruszające świadectwo historii polskiej walki o niepodległość, troskliwie przechowywanej poza granicami kraju, a która stała się częścią wspólnej pamięci narodowej, wzbogacając zasób Instytutu Pamięci Narodowej.
Rodzinne dziedzictwo pamięci
Przekazane pamiątki obejmują m.in. fotografie, dokumenty osobiste, korespondencję rodzinną Wenclów. Ich losy splotły się z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.
Dzięki zaangażowaniu rodziny oraz wsparciu IPN, historia Józefa Wencla i jego bliskich została ocalona od zapomnienia.
Każdy z tych przedmiotów to cenny ślad przeszłości, który pozwala nie tylko na odtworzenie historii jednej rodziny, lecz także lepsze zrozumienie codziennego życia Polaków w czasach wojny i powojennych represji.
Wśród przekazanych materiałów na szczególną uwagę zasługują 2 listy z obozu Auschwitz, napisane przez Józefa 16 kwietnia oraz 30 maja 1943 roku. Niestety, ich autor dwa miesiące później został zamordowany. Być może nigdy nie doczekał się odpowiedzi...
Józef Wencel – patriota, żołnierz, generał
Był oficerem, którego życie i służba wpisały się w burzliwą historię walki o niepodległość Polski.
Józef Wencel urodził się 11 marca 1874 roku we Włocławku, w ówczesnej guberni warszawskiej, w rodzinie Andrzeja i Julii z Dobrzenieckich. Edukację rozpoczął w rodzinnym mieście – w 1890 roku ukończył szkołę realną we Włocławku.
Następnie kształcił się w Szkole Junkrów Piechoty w Odessie (1893) oraz w Akademii Intendentury w Petersburgu (1905). Służbę wojskową rozpoczął w 1891 roku, a już dwa lata później, 1 września 1893 roku, awansował na stopień podporucznika w Armii Imperium Rosyjskiego. Kolejne lata przyniosły mu dalsze awanse i nowe obowiązki – 6 maja 1914 roku osiągnął stopień pułkownika.
Po rewolucji październikowej związał się z formującymi się polskimi jednostkami wojskowymi. Od grudnia 1917 do maja 1918 roku pełnił funkcję szefa intendentury w dowództwie 3. Dywizji Strzelców Polskich I Korpusu Wschodniego.
Dokument upoważaniający Józefa Wencla do noszenia znaku za numerem 1129, przyznanego rozkazem Korpusu Nr. 267 z dnia 12 czerwca 1918, 23 lipca 1918 r. (z zasobu AIPN)
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, 26 listopada 1918 roku został przyjęty do Wojska Polskiego w randze pułkownika. Został przydzielony do Departamentu Gospodarczego Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie, gdzie kierował Sekcją Żywnościową. Od stycznia 1919 roku objął stanowisko szefa intendentury Dowództwa Okręgu Generalnego „Warszawa”.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, 26 listopada 1918 roku został przyjęty do Wojska Polskiego w randze pułkownika.(...) 3 maja 1922 roku awansowano go na generała brygady, z datą starszeństwa od 1 czerwca 1919 roku, co dało mu 29. miejsce wśród generałów.
Jego kariera rozwijała się dalej – 20 września 1920 roku został zatwierdzony w stopniu generała podporucznika intendenta. W styczniu 1921 roku powierzono mu kierownictwo Wojskowego Kursu Intendenckiego w Warszawie, przekształconego później w Wyższą Szkołę Intendentury – instytucję kształcącą przyszłych oficerów służb logistycznych Wojska Polskiego.
W styczniu 1921 roku powierzono mu kierownictwo Wojskowego Kursu Intendenckiego w Warszawie, przekształconego później w Wyższą Szkołę Intendentury – instytucję kształcącą przyszłych oficerów służb logistycznych Wojska Polskiego.
3 maja 1922 roku awansowano go na generała brygady, z datą starszeństwa od 1 czerwca 1919 roku, co dało mu 29. miejsce wśród generałów. Z dniem 30 kwietnia 1927 roku został przeniesiony w stan spoczynku. Na emeryturze mieszkał w Warszawie.
Józef Wencel od 27 listopada 1901 r. był żonaty z Marią Reginą z Gogólskich (ur. 7 września 1882), z którą miał syna Eugeniusza Józefa (1902–1974).
Listy z Auschwitz
Niestety, wojna, która pochłonęła miliony istnień, nie oszczędziła także jego. W 1943 roku został aresztowany i zesłany do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, posiadał numer obozowy: 24750/1943.
Z obozu udało mu się wysłać dwa listy – poruszające i przejmujące w swojej prostocie. Pełne troski o bliskich i dom, o codzienne sprawy, kwestie finansowe. Czytając list można wyczuć, że nie tracił nadziei, że powróci do domu:
„Niepokoję się, co stało się z naszymi rzeczami, ponieważ dom w Wąchocku został zapieczętowany i bez żadnego nadzoru... [...] Jak wygląda mój ogród i pole? [...] Całuję rączki i do zobaczenia”.
Te listy, zachowane przez rodzinę, są dziś cennym, głęboko poruszającym świadectwem nie tylko tragicznego losu generała Wencela, lecz także jego człowieczeństwa, troski o bliskich i niezłomnej wiary w powrót do domu.
Niestety, Józef Wencel został zamordowany 4 lipca 1943 roku w wieku 69 lat. Nie dane mu było wrócić...
W ostatnich tygodniach życia towarzyszyła mu żona. Maria Wencel 13 maja 1943 roku przybyła do KL Auschwitz (numer obozowy 44791) i tam, 15 lipca 1943 roku, została zamordowana – 11 dni po swoim mężu.
Następne pokolenie – Eugeniusz Józef Wencel
Eugeniusz Józef Wencel urodził się 30 sierpnia 1902 roku w Łowiczu jako syn Józefa. Był wybitnym działaczem gospodarczym i społecznym. W trakcie swojej bogatej kariery pełnił wiele znaczących funkcji w polskim środowisku gospodarczym i społecznym.
Był dyrektorem (a następnie wiceprezesem) Stowarzyszenia Kupców Polskich – organizacji skupiającej przedstawicieli handlu i przemysłu. Przez pewien czas pełnił także funkcję redaktora naczelnego „Tygodnika Handlowego” – oficjalnego organu prasowego Stowarzyszenia. Jego aktywność obejmowała również publikacje w prasie ekonomicznej, gdzie dzielił się wiedzą i analizami na temat gospodarki.
W 1937 roku Eugeniusz Wencel objął stanowisko dyrektora Centralnej Komisji Przewozowej, a od 1 sierpnia 1937 r. pełnił funkcję prezesa zarządu Polskiego Towarzystwa Kompensacyjnego.
W 1938 roku uczestniczył w Kongresie Kupiectwa Chrześcijańskiego, który złożył hołd Królowej Korony Polskiej. Na zachowanym skanie prasowym można zobaczyć tekst jego przemówienia.
Po II wojnie światowej Wencel angażował się w działania na rzecz odbudowy Warszawy. W dokumencie z 3 października 1944 roku, podpisanym przez grono obywateli przebywających w Londynie, reprezentujących różne warszawskie instytucje i organizacje, pojawia się jego nazwisko jako członka Komitetu Obywatelskiego Odbudowy Miasta Stołecznego Warszawy. Komitet ten powstał, by koordynować międzynarodowe wysiłki przygotowawcze do odbudowy stolicy po zniszczeniach wojennych.
Janina Natalia Wencel, z d. Zdziarska
Eugeniusz Wencel był również człowiekiem rodzinnym. 25 lipca 1925 roku zawarł związek małżeński z Janiną Natalią Zdziarską, z którą tworzył trwały i wspierający się duet przez wiele lat. Doczekali się dwójki dzieci – Jana (ur. 1929) oraz Hanny (ur. 1930).
Janina Natalia Wencel, z domu Zdziarska, przyszła na świat 13 sierpnia 1901 roku w Grotowicach. Brała czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. Wraz z kuzynką Teresą Jadwigą Grodzińską była sanitariuszką w czołówce sanitarnej „Czuwaj”, zorganizowanej w ramach Pogotowia Wojennego Harcerek. Później, latem 1920 roku, obie pełniły służbę w II batalionie 4. Pułku Piechoty Legionów.
Janina wykazała się odwagą, niosąc pomoc rannym w najtrudniejszych warunkach. Po tragicznym rozbiciu polskich oddziałów pod Hrubieszowem wpadła w niewolę sowiecką. Dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności zdołała uciec z niewoli i rozpoznała ciało zamordowanej Teresy Grodzińskiej, dzięki czemu możliwy był jej godny pochówek.
Życie na emigracji
Janina przez całe życie pozostawała blisko Eugeniusza, towarzysząc mu zarówno w czasach intensywnej działalności zawodowej, jak i trudnych okresach wojennych oraz emigracji.
Z zachowanych wspomnień oraz dokumentów paszportowych przekazanych do zasobu archiwalnego IPN wyłaniają się informacje na temat wojennego tułaczki i życia na emigracji:
„W grudniu 1939 r. opuszcza kraj, mąż był wzięty na ćwiczenia jako por. rezerwy w sierpniu, w końcu września przekroczył granicę rumuńską i udał się do Szwajcarii”.
„(Janina) Przez Berlin z dwojgiem dzieci jedzie do Szwajcarii, aby się połączyć z mężem. Skąd razem na wiosnę 1940 r. do Francji [...] W lipcu 1942 r. przez Madryt, Lizbonę do Anglii-Londynu”.
Eugeniusz Józef Wencel zmarł 25 marca 1974 roku, pozostawiając po sobie dorobek zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej. 11 lutego 1975 umarł ich syn - Jan Wencel. Janina zmarła 17 listopada 1999 roku, pozostawiając po sobie wspomnienie silnej i oddanej partnerki i matki.
Eugeniusz i Janina są pochowani na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Pamięć, która trwa
Dzięki zaangażowaniu rodziny oraz wsparciu IPN, historia Józefa Wencla i jego bliskich została ocalona od zapomnienia. Materiały te będą nie tylko przechowywane, ale również udostępniane w ramach działań edukacyjnych i wystawienniczych. Stanowią one ważne uzupełnienie narodowego archiwum pamięci o ludziach, którzy swoją postawą, odwagą i pracą budowali wolną Polskę.
Przyjaźń z rodziną Moszoro
4 września 2024 r. nasz darczyńca, który wzbogacił nasze zasoby o archiwum rodzinne Wenclów, uczestniczył w uroczystym otwarciu wystawy Archiwum IPN „Droga i dziedzictwo. Dzieje rodziny Moszoro / Camino y Legado. Historia de la Familia Moszoro”.
To niezwykła opowieść o podróży z Polski do Argentyny i perypetiach Polaków tam osiadających. Archiwum rodzinne przekazał Bartłomiej Stanisław Moszoro, konsul honorowy RP w Rosario w Argentynie oraz ks. Stefan Moszoro-Dąbrowski – wikariusz regionalny na Europę Środkową i Północną Opus Dei.
Pan José jest członkiem Opus Dei, podobnie jak ks. Stefan i jest od lat zaprzyjaźniony z rodziną Moszoro.
