Urodził się 15 sierpnia 1921 r. w m. Tarnawa-Góra na Kielecczyźnie. Ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Króla Władysława Jagiełły w Dębicy.
Ucieczka więźniów kompanii karnej
W maju 1940 r., podczas próby przedostania się do Armii Polskiej we Francji, został zatrzymany na Słowacji i przekazany Niemcom. Był więziony w Dukli, Jaśle i Tarnowie, a następnie, 4 grudnia 1940 r., osadzony w obozie koncentracyjnym Auschwitz (numer obozowy 6804).
W maju 1942 r. za kontakty z ludnością cywilną został ukarany dożywotnim przydziałem do kompanii karnej, co faktycznie oznaczało odłożoną w czasie karę śmierci. W czerwcu kompania pracowała w odległości około kilometra od terenu obozu przy kopaniu rowu melioracyjno-odpływowego, jaki miał połączyć obóz w Brzezince z płynącą nieopodal Wisłą.
W maju 1942 r. za kontakty z ludnością cywilną został ukarany dożywotnim przydziałem do kompanii karnej, co faktycznie oznaczało odłożoną w czasie karę śmierci.
10 czerwca 1942 r. około 50 więźniów tej kompanii, przed powrotem z miejsca pracy na teren obozu, podjęło próbę ucieczki. Dziewięciu spośród nich, w tym Augustowi Kowalczykowi, udało się uciec. 4 dni później, w odległości około 25 km od obozu Niemcy ujęli dwóch spośród tych uciekinierów i miesiąc później rozstrzelali.
W konsekwencji tej pierwszej zbiorowej ucieczki z KL Auschwitz Niemcy zastrzelili 13 więźniów, a następnego dnia w odwecie rozstrzelali 20 i zgładzili w komorze gazowej około 300 Polaków z kompanii karnej.
Telegram z KL Auschwitz dotyczący poszukiwań zbiegłego z obozu więźnia Augusta Kowalczyka, 12 VI 1942 r. (fot. z zasobu IPN)
Po ucieczce z obozu August Kowalczyk otrzymał pomoc od przygodnie napotkanych Ślązaków, mieszkających na terenach sąsiadujących z obozem, a zwłaszcza od Łucji Sklorz i Gertrudy Lysko. Przez kilka dni ukrywał się w polu, a następnie przez siedem tygodni w domu Anny i Józefa Lysków w miejscowości Bojszowy.
Ostatecznie dostał się w rejon Miechowa, gdzie wstąpił do oddziału Narodowej Organizacji Wojskowej, wcielonego następnie do Armii Krajowej, w którego szeregach walczył do końca wojny.
August Kowalczyk – więzień nr 6804 KL Auschwitz (fot. z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu)
Ocalone życie
Po wojnie zdał maturę, studiował filologię polską i ostatecznie został aktorem. Występował na deskach teatrów: Rapsodycznego w Krakowie, im. Adama Mickiewicza w Częstochowie oraz Ludowego i Polskiego w Warszawie. W latach 1968–1981 był dyrektorem Teatru Polskiego.
Należał do grona inicjatorów budowy w Oświęcimiu hospicjum, które byłoby pomnikiem, a jednocześnie darem i formą podziękowania byłych więźniów KL Auschwitz dla mieszkańców Oświęcimia.
W dorobku artystycznym miał liczne role w Teatrze Telewizji i w Teatrze Polskiego Radia. Wystąpił w ponad 20 filmach i serialach telewizyjnych. W pamięci widzów zapisał się przede wszystkim jako odtwórca ról niemieckich oficerów z okresu II wojny światowej (Sturmbahnführer Dehne w 9. odcinku i porucznik Dehne w 16. odcinku serialu pt. „Stawka większa niż życie”, gestapowiec Schröder w serialu pt. „Polskie drogi”). Zapamiętany został też jako wójt Piotr w serialu „Chłopi” i austriacki generał w serialu „Janosik”.
August Kowalczyk. Zdjęcie z akt paszportowych (fot. z zasobu IPN)
W 1995 r. ukazało się pierwsze wydanie jego wspomnień pt. „Refren kolczastego drutu. Trylogia prawdziwa”. Książka miała kilka wydań, w tym również w językach obcych. Działał w Towarzystwie Opieki nad Oświęcimiem (był wiceprezesem Zarządu Głównego) oraz w Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Występował, głównie wśród młodzieży szkolnej, z monodramem zatytułowanym „6804”, opowiadającym historię jego obozowych przeżyć.
Należał do grona inicjatorów budowy w Oświęcimiu hospicjum, które byłoby pomnikiem, a jednocześnie darem i formą podziękowania byłych więźniów KL Auschwitz dla mieszkańców Oświęcimia i okolic za pomoc, jakiej im udzielali. Aktor doczekał momentu oddania tej placówki do użytku i spędził w niej ostanie tygodnie życia.
August Kowalczyk. Zdjęcie z akt paszportowych (fot. z zasobu IPN)
August Kowalczyk, 1978 r. Zdjęcie z akt paszportowych (fot. z zasobu IPN)
* * *
Prezentowane fotografie pochodzą ze zbiorów Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Oddziałowego Archiwum IPN w Łodzi oraz z akt paszportowych Augusta Kowalczyka przechowywanych obecnie w zasobie Archiwum IPN w Warszawie.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
