Ugrupowanie, uznawane za konspiracyjną emanację najważniejszej przedwojennej partii socjalistycznej, niemal od początku swojej działalności późną jesienią 1939 r. szukało porozumienia z innymi konspiracyjnymi partiami politycznymi postrzeganymi przez kierownictwo PPS-WRN jako „demokratyczne”, czyli mające zbliżony do socjalistów lewicowy program polityczny i społeczny: ze Stronnictwem Ludowym oraz Stronnictwem Demokratycznym.
Według koncepcji Zygmunta Zaremby „Marcina”, odpowiedzialnego w kierownictwie PPS-WRN za kwestie programowe, propagandowe i wydawnicze, umożliwić to miało wypracowanie wspólnego programu, który nie tylko zbliżyłby te partie do siebie, ale także scementował ich współpracę.
Wspólny program
W tym celu zimą 1940 r., za pośrednictwem Antoniego Purtala „Janka”, który pełnił funkcję łącznika kierownictwa PPS-WRN z ludowcami i środowiskami „demokratycznymi”, doszło do nawiązania kontaktu pomiędzy Zygmuntem Zarembą a Stanisławem Miłkowskim, który w marcu tegoż roku stanął na czele Komisji Programowej SL. Według wspomnień „Marcina”, obu działaczom udało się bez trudu nawiązać kontakt i już w czasie pierwszego spotkania powstał pomysł opracowania wspólnej platformy programowej, która mogłaby stanowić podstawę trwałego sojuszu socjalistów z ludowcami.
Działaczom udało się bez trudu nawiązać kontakt i już w czasie pierwszego spotkania powstał pomysł opracowania wspólnej platformy programowej, która mogłaby stanowić podstawę trwałego sojuszu socjalistów z ludowcami.
W ciągu mniej więcej roku obu działaczom oraz powiązanemu ze Stronnictwem Demokratycznym Teofilowi Wojeńskiemu, którego zaprosili oni do współpracy, udało się opracować dokument, który uzyskał nieformalną akceptację kierownictw SL i PPS-WRN. Do formalnego jego zatwierdzenia jednak nie doszło, ponieważ wiosną 1941 r. kierownictwo konspiracyjnego SL zdecydowało się na zmianę linii politycznej, czego elementem było zawieszenie bliskiej dotychczas współpracy z PPS-WRN. Nie było to jednak równoznaczne z końcem samego dokumentu.
Po kilkumiesięcznej zwłoce, w trakcie której socjaliści próbowali doprowadzić do ponownego nawiązania współpracy z ludowcami, ostatecznie w sierpniu 1941 r. dokument ten ukazał się nakładem PPS-WRN jako Program Polski Ludowej. Był to jedyny całościowy program polityczny opublikowany nakładem tej partii i jako taki jest on warty bliższej analizy.
Wizja nowego rządu
Na wstępie dokumentu zaznaczono, iż powstał on jako wyraz „rozważań i dyskusji przeprowadzonych przede wszystkim w obozie robotniczym i chłopskim”, a także wskazano pytania, na które zdaniem autorów miał on dać odpowiedź:
„(…) po pierwsze, jaki charakter ma mieć nasza walka powstańcza i jak powinien być skonstruowany jej organ kierowniczy w postaci pierwszego rządu odrodzonej Polski; po drugie na jakich zrębach politycznych zostanie odbudowana Polska; po trzecie, w jaki sposób będą rozwiązane zasadnicze problemy społeczne”.
Jak podkreślono Program Polski Ludowej koncentrował się na sprawach zasadniczych pomijając niektóre „szczegóły” miał on bowiem
„wytyczyć drogę, po której pójdą (…) opracowania specjalne”.
W kolejnym akapicie kategorycznie stwierdzono, że po wojnie Polska musi odrodzić się „od pierwszego dnia” jako republika demokratyczna w oparciu o
„niezbędne reformy społeczne, zapewniające masom ludowym należyte warunki gospodarczego, społecznego i kulturalnego rozwoju”.
Zaś w dalszych podpunktach przedstawiono postulowane przez autorów broszury „zręby tak politycznej jak i społeczno-gospodarczej struktury nowej Rzeczpospolitej”, które miały być określone dekretami wydanymi przez rząd. Miały one przeprowadzić: radykalną reformę rolną, wywłaszczenie i przekazanie państwu „dojrzałych do uspołecznienia” przedsiębiorstw, reformę systemu podatkowego, unieważnienie wszystkich wydanych przez okupantów aktów prawnych w zakresie mienia prywatnego, odpowiedzialność karną wszystkich obywateli, którzy zdradzili Rzeczpospolitą poprzez współpracę z okupantami, oraz ustanowienie specjalnego trybunału, przed którym stanąć mieli dygnitarze cywilni i wojskowi „reżimu sanacyjnego”.
Zygmunt Zaremba, ps. Marcin
Antoni Purtal ps. Janek
Wolny, samodzielny i uspołeczniony
Następnie rząd miał ogłosić nowe demokratyczne wybory do sejmu i senatu oraz opracować plan przebudowy kraju. W drugiej połowie broszury opisano to, co zdaniem autorów Programu Polski Ludowej plan ten powinien obejmować w kwestiach politycznych i społeczno-gospodarczych. W tym pierwszym zakresie miało to być wprowadzenie: republikańsko-demokratycznego ustroju państwa, szeroko rozbudowanego samorządu terytorialnego i gospodarczego, wolności słowa, powszechnej i bezpłatnej edukacji na poziomie podstawowym oraz równości obywateli wobec prawa bez względu na narodowość i wyznawaną religię.
Oprócz tego w zakresie politycznym postulowano wysiedlenie z terytorium państwa wszystkich Niemców – poza tymi, którzy swoimi czynami w czasie wojny udowodnili przywiązanie do państwa polskiego – a także (co należy uznać za niezrozumiałe w kontekście innych partyjnych publikacji dotykających kwestii żydowskich) antysemicki passus:
„usunięcie (…) jednostronnego skupienia Żydów w handlu i niektórych zawodach wyzwolonych (…)”.
Wreszcie odrodzona Rzeczpospolita miała wejść w skład „Związku Wolnych Ludów Europy”. W zakresie społeczno-gospodarczym celem przebudowy ustroju miał być: „sprawiedliwy podział dochodu społecznego”; „realizowanie ideału sprawiedliwości społecznej” do czego drogą miało być uspołecznienie niektórych działów życia gospodarczego oraz zlikwidowanie wyzysku pracowników. W dalszej części „Programu Polski Ludowej” stwierdzono, że budowa nowego ustroju oprze się na „wolnym, samodzielnym i uspołecznionym człowieku”, a także wyjaśniono, co rozumiano pod tym ostatnim pojęciem.
Udało się opracować dokument, który uzyskał nieformalną akceptację kierownictw SL i PPS-WRN. Do formalnego jego zatwierdzenia jednak nie doszło, ponieważ kierownictwo konspiracyjnego SL zdecydowało się na zmianę linii politycznej, czego elementem było zawieszenie bliskiej dotychczas współpracy z PPS-WRN.
Wreszcie w dokumencie znalazł się również szereg postulatów, co prawda powiązanych ze sobą, ale sformułowanych w sposób, który zdawał się sygnalizować, iż zagadnienia te będą w przyszłości przedmiotem pogłębionych opracowań. Wśród nich były m.in. kwestia upaństwowienia kluczowych elementów gospodarki i rzemiosła, losu drobnych przedsiębiorstw, wywłaszczenia bez odszkodowania wielkich obszarów ziemskich, spółdzielczości, ubezpieczeń społecznych, rozwoju życia gospodarczego i roli, jaką w tym miał odegrać system gospodarki planowej.
W zakończeniu dokumentu stwierdzono, że warunkiem realizacji przedstawionego w nim programu politycznego i społeczno-gospodarczego była nie tylko walka z oboma okupantami, ale również przezwyciężenie oporu
„klas i grup uprzywilejowanych w dawnej Polsce i pragnących swe przywileje utrzymać”.
Stąd też „koncentracja demokratyczna”, rozumiana jako współpraca robotników chłopów i inteligencji pracującej,
„winna być przeto obozem przygotowania zbrojnego powstania przeciwko okupantom i zdecydowanej walki z rodzimą reakcją”.
Po zmikrofilmowaniu Program Polski Ludowej został przesłany do Londynu. Gdzie przekazano go członkom Komitetu Zagranicznego PPS, dzięki których wysiłkowi jeszcze w trakcie trwania wojny dokument ukazał się w języku polskim na terenie Francji i w Wielkiej Brytanii. Tłumaczenie angielskie, z przedmową Arthura Greenwooda – członka Labour Party i ministra bez teki w rządzie Winstona Churchilla – oraz jednego z przywódców KZ PPS Jana Kwapińskiego, wydano w 1942 r. w Londynie, w 1943 r. i 1944 r. w Nowym Jorku.
Z perspektywy dekad
Oceniając Program Polski Ludowej należy zwrócić uwagę, iż odbiegał on od przedwojennego programu Polskiej Partii Socjalistycznej, co należy uznać za świadectwo, iż był on faktycznie wyrazem kompromisu pomiędzy trzema partiami relatywnie bliskimi sobie politycznie na tym etapie wojny, ale bynajmniej nie mającymi identycznej wizji przyszłej Polski.
Postulowano wysiedlenie z terytorium państwa wszystkich Niemców – poza tymi, którzy swoimi czynami w czasie wojny udowodnili przywiązanie do państwa polskiego.
Niemniej jednak fakt, iż ostatecznie Program Polski Ludowej nie doczekał się oficjalnej akceptacji przez kierownictwa wszystkich zaangażowanych w jego powstanie partii konspiracyjnych, należy uznać za dowód, iż w momencie powstania dokumentu było na to zbyt wcześnie i tak daleko idąca współpraca nie była możliwa.
Prawdziwy przełom w relacjach pomiędzy czterema najważniejszymi partiami konspiracyjnymi nastąpił dopiero w sierpniu 1943 r. po podpisaniu Deklaracji Porozumienia Politycznego Czterech Stronnictw Krajowej Reprezentacji Politycznej, ale nawet wówczas nie podjęto próby tak daleko idących uzgodnień programowych.
