Praca na rzecz „pierwszej stolicy Polski Ludowej”, „miasta PKWN”, jak w tym okresie określany był Chełm, została wpisana w kalendarz wydarzeń politycznych końca dekady.
System komunistyczny opierał się m.in. na angażowaniu szerokich rzesz społeczeństwa w działania, które miały służyć budowaniu państwa socjalistycznego.
Kampania propagandowa, towarzysząca akcji, odwoływała się do fałszywej wersji wydarzeń, w której Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego powstał w Chełmie i tam sformułowany został jego Manifest. Inicjatywa została podjęta z myślą o trzydziestopięcioleciu Polski Ludowej, przypadającym w 1979 r. Osiągnięcia akcji miały być darem studentów na obchody rocznicy oraz na planowany w 1980 r. VIII Zjazd PZPR.
Młodzi budują socjalizm
System komunistyczny miał charakter mobilizacyjny. Opierał się m.in. na angażowaniu szerokich rzesz społeczeństwa w działania, które miały służyć budowaniu państwa socjalistycznego. Rolę kierowniczą sprawowała rządząca PZPR, czasem przewodnictwo było scedowane na podporządkowane organizacje społeczne. W przypadku akcji „Chełm-80” był to Socjalistyczny Związek Studentów Polskich, powołany w 1973 r. Miał to być test sprawności nowej organizacji.
Oficjalna inauguracja akcji w Chełmie odbyła się 10 lipca 1976 r. w miejscu symbolicznym, przed gmachem, gdzie według oficjalnej wersji miał powstać PKWN.
Akcja, poprzez pracę, miała realizować wobec młodzieży cel wychowawczy – w rozumieniu polityczno-ideologicznym i ogólnym. W przypadku studentów istotne było angażowanie ich w pracę robotników i chłopów. Mechanizm indoktrynacji, kierowanej do młodego pokolenia, nie był nowym zjawiskiem, czego przykładem była upolityczniona Powszechna Organizacja „Służba Polsce” (1948–1956). Budowanie sojuszu młodej inteligencji z robotnikami i chłopami odbywało się stale, m.in. w ramach cyklicznych prac żniwnych i wykopkowych, studenckich praktyk robotniczych oraz corocznych akcji angażujących młodzież przy różnych inicjatywach.
W darze ziemi chełmskiej
Oficjalna inauguracja akcji w Chełmie odbyła się 10 lipca 1976 r. w miejscu symbolicznym, przed gmachem, gdzie według oficjalnej wersji miał powstać PKWN. Oprócz władz lokalnych wzięli w niej udział przedstawiciele najwyższych władz partyjnych i państwowych, m.in. Jarema Maciszewski, kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR, Sylwester Kaliski, minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki, oraz przedstawiciele organizacji młodzieżowych, m.in. przewodniczący Zarządu Głównego SZSP Eugeniusz Mielcarek. Otwarcie akcji uświetniły występy artystycznych zespołów studenckich, m.in. propagandowe w istocie widowisko „Światło i dźwięk”, które miało pokazać początki Polski Ludowej i rozwój ziemi chełmskiej po 1944 r.
Studenckie zespoły naukowe we współpracy z różnymi instytucjami miały wykonać niezbędne analizy, przygotować projekty inwestycji potrzebnych dla regionu.
Szczegóły organizacyjne przedsięwzięć i oczekiwane efekty zostały w maju uzgodnione przez Zarząd Główny SZSP i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Chełmie. Sztab akcji, złożony z działaczy SZSP, rozpoczął pracę w Chełmie w czerwcu, więc nie pozostało wiele czasu na zorganizowanie niezbędnej bazy noclegowej i sanitarnej, zwłaszcza poza stolicą województwa, a nawet na trafne wytypowanie zakresu prac do realizacji. W ramach czterech turnusów w województwie miało pracować około trzech tysięcy młodych ludzi z całego kraju. Trzon akcji stanowili studenci, ale uczestniczyli w niej także kandydaci na studia, absolwenci, młodzież skupiona w OHP, ZSMP i harcerze. W lipcu do akcji przyłączyła się też grupa kilkudziesięciu studentów z innych krajów komunistycznych.
Studenci mieli pracować głównie w ramach grup uczelnianych i zgodnie ze swoimi kompetencjami. Studenckie zespoły naukowe we współpracy z różnymi instytucjami miały wykonać niezbędne analizy, przygotować projekty inwestycji potrzebnych dla regionu. Zrobiono m.in. pomiary geodezyjne, opracowano projekty rozwoju lokalnej sieci komunikacyjnej, zaplanowano stworzenie nowych instytucji kulturalnych i rozwój bazy turystycznej w regionie.
Na wieś, do spółdzielni, państwowych gospodarstw i państwowych ośrodków maszynowych przyjechały zespoły traktorzystów i grupy remontowe. Inni studenci mieli za zadanie wskazać możliwości bardziej efektywnego wykorzystania potencjału warunków naturalnych i gospodarstw wiejskich. Prowadzono badania etnograficzne nad językiem i folklorem. Zespoły kulturalne i sportowe miały zadbać o część wypoczynkowo-rozrywkową akcji. Ich oferta była również skierowana do lokalnych społeczności, aby stworzyć możliwość integracji przyjezdnych z mieszkańcami regionu. Przygotowano także zaplecze informacyjne akcji. ZG SZSP wydawał specjalną gazetę „Chełm-80. Pismo społeczno-polityczne”.
Zakończenie bez bilansu
W 1976 r. akcja miała właściwie charakter pilotażowy. W wielu przypadkach uczestnicy dopiero rozpoznali potrzeby regionu i zakres możliwych inicjatyw, a właściwe prace miały być podejmowane w przyszłości. Przykładem jest amfiteatr zbudowany w Kumowej Dolinie, w którego projektowanie byli zaangażowani m.in. uczestnicy studenckiej akcji. Wykonano także różne prace budowlane, jak przy elektryfikacji linii kolejowej z Lublina do Dorohuska. Była to jedna z ważniejszych inwestycji w tym roku.
Akcja kończyła się w cieniu gorącego lata 1980 r. (chociaż studenckie praktyki były organizowane w Chełmie również w latach 80.). I sekretarz KC PZPR Edward Gierek przyjechał do Chełma na spotkanie z jej uczestnikami 17 lipca. Jeszcze tego samego dnia wybuchły strajki w przedsiębiorstwach transportowych w Chełmie i Rejowcu, choć miały nieporównywalnie mniejszą skalę niż te trwające właśnie w Lublinie. Atmosfera tego czasu nie sprzyjała podsumowaniom i pochwałom za osiągnięcia. Ocena akcji, jej koszty i zyski, rezultaty ekonomiczne i efekty społeczne czekają dopiero na opisanie.
