Spośród tysięcy ofiar ludobójstwa dokonanego na obywatelach Rzeczpospolitej przez funkcjonariuszy NKWD znalazły się także osoby narodowości ukraińskiej. Podobnie jak w przypadku Polaków, tak i wśród Ukraińców eksterminacja dotyczyć miała w głównej mierze przedstawicieli elit – działaczy politycznych, społeczno-kulturalnych oraz wojskowych. W tej grupie znaleźli się między innymi ukraińscy przedstawiciele parlamentu RP, których winniśmy jesteśmy pamięć.
Ołena Łewczaniwśka
Wyjątkową postać w tej grupie stanowiła kobieta – Ołena Łewczaniwśka (Helena Lewczanowska). Pierwsza ukraińska senatorka polskiego parlamentu urodziła się w 1881 roku na Wołyniu. Jej ojcem był Niemiec pochodzenia polskiego (potomek powstańca listopadowego) a matką Rosjanka. Sama natomiast uważała się za Ukrainkę.
Po ukończeniu gimnazjum w Petersburgu studiowała w Wiedniu i Moskwie. Pracowała jako nauczycielka w Żytomierzu, Kowlu oraz w Łucku. Działała w organizacjach kulturalno-oświatowych, między innymi w Proswicie.
Ołena Łewczaniwśka, 1939 r. (fot. domena publiczna)
Z Bloku Mniejszości Narodowych RP została wybrana na senatorkę I kadencji Senatu RP (1922-1927 r.). Stała się jedną z czterech kobiet, które uzyskały wówczas mandat. Była członkinią Ukraińskiego Klubu Parlamentarnego oraz, ze względu na znajomość kilku języków obcych, senackiej Komisji Spraw Zagranicznych. Prowadziła działalność na rzecz rozwoju ukraińskiego szkolnictwa na Wołyniu oraz równouprawnienia kobiet (należała do Międzynarodowej Ligi Kobiet na rzecz Pokoju i Wolności).
Przez długie lata jej los po 1939 r. nie był dokładnie znany. Została aresztowana przez NKWD i podejrzewano, że została wywieziona do Kazachstanu. Po opublikowaniu w 1994 r. Ukraińskiej Listy Katyńskiej wyszło na jaw, że zamordowano ją w 1940 r. w Kijowie. Została pochowana na Polskim Cmentarzu Wojennym w Kijowie-Bykowni.
Mykoła Masłow
Urodzony w 1880 r. w guberni połtawskiej. Skończył prawo na uniwersytecie w Petersburgu.
Po rewolucji lutowej 1917 r. został dyrektorem jednego z departamentów rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej. Po jej upadku wyemigrował do Polski i osiadł w Łucku, gdzie podjął pracę w administracji lokalnej. Tam też inicjował i prowadził działalność w szeregu ukraińskich i prawosławnych organizacji oświatowo-kulturalnych (m.in. Ridna Chata, Towarzystwo Oświatowe im. Łesi Ukrainki).
Zaangażował się również w działalność polityczną. Jako zwolennik dialogu polsko-ukraińskiego współpracował z wojewodą wołyńskim Henrykiem Józewskim. Należał do założycieli Wołyńskiego Zjednoczenia Ukraińskiego (WUO), ugrupowania propagującego idee współżycia ukraińsko-polskiego oraz autonomii Ukraińców w RP.
Mykoła Masłow, 1936 r. (fot. domena publiczna)
Mykoła Masłow na stronach Albumu senatu i sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz sejmu śląskiego. Kadencja 1935-1940 (1936)
Jako polityk WUO został senatorem RP startując z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). Mandat sprawował w l. 1930-1938. Pracował w komisji konstytucyjnej, oświaty i kultury, prawniczej oraz regulaminowej. Działał na rzecz przeprowadzenia reformy rolnej, likwidacji bezrobocia i rozwoju szkolnictwa wśród polskich obywateli narodowości ukraińskiej.
Po wybuchu wojny aresztowany przez NKWD w Łucku. Przypuszczano, że zmarł na zesłaniu w Kazachstanie. Jego nazwisko widnieje na Ukraińskiej Liście Katyńskiej, co wskazuje że został zamordowany w 1940 r.
Jego synem był architekt Leonid Masłow, zamordowany w 1943 r. przez Niemców na Wołyniu.
Omeljan Hordynśkyj (Emil Hordyński)
Urodzony w 1891 r. Pochodził z okolic Stanisławowa, gdzie ukończył gimnazjum. W czasie wojny służył jako oficer w armii austro-węgierskiej. Absolwent prawa na uniwersytecie we Lwowie. Pracował jako sędzia w Bohorodczanach oraz w Słotwinie.
Został wybrany senatorem V kadencji (1938-1939 r.) z województwa stanisławowskiego. Zasiadał w Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej.
W lutym 1940 r. aresztowany przez NKWD. Wiosną 1940 r. został rozstrzelany. Pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym w Kijowie-Bykowni.
Omelan Hordynski, przed 1939 r. (fot. domena publiczna)
Omelan Hordynski na stronach książki Sejm i senat 1938-1943. V kadencja (1939)
Inokentij Hłowaćkyj (Innocenty Głowacki)
Urodzony w 1886 r. na Wołyniu. Ukończył seminarium duchowne w Mińsku, po czym pracował początkowo jako nauczyciel. Działał w strukturach Ukraińskiej Republiki Ludowej.
W okresie międzywojennym mieszkał w Ostrogu na Wołyniu. Był działaczem społecznym, m.in. prezesem Związku Kooperatystów na Wołyniu. Pełnił stanowisko dyrektora Banku Włościańskiego w Ostrogu. Działał w Wołyńskim Zjednoczeniu Ukraińskim. Z listy BBWR został wybrany senatorem III kadencji (1930-1935 r.).
Po wybuchu wojny aresztowany i wywieziony do Kijowa, następnie rozstrzelany. Pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym w Kijowie-Bykowni.
Iłarion Tarnawśkyj (Hilary Tarnawski)
Urodzony w 1889 r. w okolicach Sambora. Był rolnikiem i działaczem Proswity. Po wybuchu wojny aresztowany i przetrzymywany w więzieniu w Samborze. Zamordowany najprawdopodobniej wiosną 1940 r. Jego nazwisko widnieje na Ukraińskiej Liście Katyńskiej.
Petro Fedeszyn (Piotr Fedyszyn)
Urodzony w 1890 r., pochodził z powiatu lwowskiego. Był rolnikiem, pełnił stanowisko wójta. W l. 1934-1935 pełnił mandat posła Sejmu III kadencji z ramienia BBWR (reprezentował tzw. Starorusinów). W maju 1940 r. zatrzymany przez funkcjonariuszy NKWD i rozstrzelany. Pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym w Kijowie-Bykowni.
Wasyl Mochniuk
Ur. W 1895 w Lubomlu na Wołyniu. W 1917 r. brał udział w formowaniu wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej w Żytomierzu, następnie w polskich obozach jenieckich w Krakowie-Dąbiu i Łańcucie. Od 1923 r. zasiadał jako poseł Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej w Sejmie I kadencji. Przez krótki okres reprezentował ukraiński klub socjaldemokratyczny. Po wygaśnięciu mandatu poselskiego prowadził księgarnię „Kultura” w Lubomlu.
W grudniu 1939 r. aresztowany przez NKWD i osadzony w więzieniu w Łucku. Jego nazwisko widnieje na Ukraińskiej Liście Katyńskiej, co wskazuje że został zamordowany w 1940 r.
Wasyl Mochniuk, 1925 r. (fot. domena publiczna)
* * *
Wymienieni przedstawiciele ukraińskiej klasy politycznej II RP są ofiarami zbrodni NKWD, których nazwiska można znaleźć na Ukraińskiej Liście Katyńskiej. Znajduje się na niej jeszcze wiele ukraińskich nazwisk, a ona sama nie wyczerpuje ogromnej rzeszy Ukraińców, którzy dzieląc swój los z Polakami zostali zamordowani przez NKWD za to, że zaangażowali się w życie społeczne, kulturalne, gospodarcze czy kulturalne II Rzeczpospolitej.
