Konwencja haska z 1907 r. zakazywała „niszczenia lub zajęcia” własności nieprzyjaciela; wymagała, by
„podczas oblężenia i ostrzeliwania przedsięwzięto wszelkie środki, niezbędne do oszczędzenia pomników historycznych, pod warunkiem, by przedmiotów tych nie używano jednocześnie do celów wojskowych”;
w okresie okupacji niedopuszczalne były konfiskaty, z wyjątkiem dokonywanych na potrzeby wojska; szczególnej ochronie podlegał „majątek zakładów, poświęconych nauczaniu, sztuce i nauce”.
Wrzesień 1939
8 września 1939 r. pierwszy niemiecki pocisk trafił w narożnik południowo-wschodni Zamku Królewskiego; 17 września wskutek ostrzału artyleryjskiego spłonęła część zamkowych dachów, hełmy wież, zniszczeniu uległa Sala Wielka.
„Nowym Światem wlecze się ten koszmar nieprzerwany – po kilka kamienic z rzędu same zgliszcza. Uniwersytet spalony, kościoły i pałace – Raczyńskich, Potockiej – zrujnowane. Zobaczywszy na zakręcie Zjazdu Zamek wydałam cichutki okrzyk zdumienia. Zamiast prostej linii dachu – fantastyczne fale obsiadłej blachy, czarne dziury okien, ruina”
– przywoływała obraz destrukcji Zofia Nałkowska1.
Według danych niemieckich, z 20650 budynków istniejących w Warszawie w 1939 r., 2200 (10,6%) zostało zniszczonych, 8740 (41%) „częściowo zburzonych, spalonych lub poważnie uszkodzonych”, dalszych 30% uległo lżejszym uszkodzeniom; dane publikowane w czasie wojny przez polskie władze uchodźcze były zbliżone2.
Zniszczony Zamek Królewski, widoczna także Kolumna Zygmunta na Placu Zamkowym - 1939 r. (fot. z zasobu NAC)
Kulturpolitik
„Jednym z celów, dla których Niemcy podjęli wojnę było wytworzenie »pustyni kulturalnej nad Wisłą«, czyli w równej mierze zahamowanie dalszego rozwoju kultury polskiej, jak i zniszczenie jej dotychczasowych osiągnięć. W planach niemieckich leżało bowiem »przekształcenie krajobrazu«, tj. nadanie osiedlom polskim, zwłaszcza miejskim, wyglądu niemieckiego”
– pisał w raporcie dotyczącym strat wojennych powojenny generalny konserwator zabytków Jan Zachwatowicz3.
W lipcu 1940 r. Adolf Hitler postanowił, że odbudowa Warszawy jako stolicy Polski nie wchodzi w rachubę. Życzył sobie, by Warszawa stała się miastem prowincjonalnym. W Generalnym Gubernatorstwie na szczeblu „rządowym” powołano Urząd Planowania Przestrzennego (Amt für Raumordnung), tworząc analogiczne struktury w dystryktach; w Dystrykcie Warszawskim urbanistyką zajmowały się również: Urząd Budownictwa Naziemnego (Hochbauamt), Wydział Budownictwa (Abteilung Bauwesen).
W planie „nowego niemieckiego miasta Warszawa” (gotowym w styczniu 1940 r.) dominowała sieć ulic, mostów i torów kolejowych; miasto stać się miało przede wszystkim ważnym węzłem komunikacyjnym.
Autorami koncepcji przekształcenia przestrzeni Warszawy byli architekci (wcześniej pracownicy Urzędu Miasta Würzburg): Hubert Gross, Erwin Suppinger oraz Hans Grimm, Max Kretschmar, Otto Nürnberger. W planie „nowego niemieckiego miasta Warszawa” (gotowym w styczniu 1940 r.) dominowała sieć ulic, mostów i torów kolejowych; miasto stać się miało przede wszystkim ważnym węzłem komunikacyjnym. Z dawnych ulic pozostawały: Krakowskie Przedmieście na obszarze „dzielnicy rządowej”, Aleje Ujazdowskie pn. Siegesstrasse i Aleje Jerozolimskie jako Bahnhofstrasse. Elementem nawiązującym do postulowanej przez okupanta niemieckiej przeszłości były zachowane: Stare Miasto i Ogród Saski. Stołeczne miasto zostało tym samym zredukowane przestrzennie i populacyjnie: w 1939 r. liczba ludności wynosiła 1.289.000, zaś obszar 120 km2. Warschau, die neue deutsche Stadt to miasto ze 120.000 niemieckich mieszkańców, obejmujące na lewym brzegu Wisły 6 km2 zabudowy, tereny zielone o pow. 15 km2; na prawym zaś zaplanowano obóz koncentracyjny dla ok. 0,5 mln Polaków oraz obóz przeznaczony na czasowe przesiedlenie Żydów.
W planowaniu niemieckiej Warszawy rolę odegrał również radca budowlany Friedrich Pabst; przygotował on w październiku 1942 r. projekt Brückenkopfbebauung an der Stadtbrücke/Zabudowa przyczółka mostu miejskiego, zakładający wzniesienie Parteihalle NSDAP w miejscu Zamku Królewskiego; Pabst opracowywał również projekty wzorcowych osiedli niemieckich, które miały powstać wokół Warszawy.
Na początku 1944 r. gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer zlecił przygotowanie raportu podsumowującego dotychczasowe przekształcenia urbanistyczne Warszawy; pisano w nim:
„Warszawa została pozbawiona charakteru stolicy i spadła do rzędu głównego miasta dystryktu, tak jak Radom, Lublin i Lwów; nie odbudowano dzielnic miasta ani poszczególnych budynków zburzonych podczas kampanii polskiej [1939]; na skutek akcji przeprowadzonej w getcie poważna część miasta Warszawy została zniszczona, wskutek czego Warszawa zmniejszyła się o około jedną piątą; liczba ludności miasta Warszawy spadła z 1,5 miliona w 1939 r. do niewiele więcej ponad milion, przy czym nieniemiecka część ludności już obecnie nie sięga miliona. Ostateczne rozwiązanie problemu warszawskiego wymaga, aby Warszawę z dawnego ośrodka polskiego przeobrazić w ośrodek niemiecki”4.
Plan miasta Warszawy, materiały do tzw. Planu Pabsta (z zasobu AIPN)
Infografika IPN Gdańsk „Plan Pabsta. Die Neue Deutsche Stadt Warschau”
Infografika IPN Gdańsk „Plan Pabsta. Die Neue Deutsche Stadt Warschau”
Powstanie Warszawskie
W lutym 1944 r. w rozmowie z Generalnym Gubernatorem Hansem Frankiem Adolf Hitler stwierdził, że Warszawa przyczynia najwięcej trosk w GG. Zdecydował, że miasto musi być zburzone, gdy nadarzy się ku temu sposobność. Sposobnością dopełnienia okupacyjnej polityki stał się wybuch powstania w Warszawie. Po zawarciu 2 października 1944 r. Układu o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie, Hitler wydał rozkaz nr 2, którym polecał zrównanie Warszawy z ziemią. Przed zburzeniem miały być usunięte z miasta wszelkie użyteczne dobra. W celu realizacji tego zadania utworzono sztab ewakuacyjny (Räumungsstab), którego szefem został Paul Otto Geibel, od marca 1944 r. dowódca SS i policji w dystrykcie warszawskim.
Roman Piotrowski, po wojnie kierownik Biura Odbudowy Stolicy, zeznawał przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w procesie Ludwiga Fischera:
„stan ruin i obserwacja budynków, przygotowanych do wysadzenia wskazują na to, że zastosowano sposób najbardziej żmudny i wymagający znajomości techniki budowlanej i ogromnego nakładu pracy, ale dający w efekcie całkowite zniszczenie budowli. Nie poprzestawano na zakładaniu w najniższej kondygnacji silnego ładunku materiałów wybuchowych i wysadzeniu budynków, lecz starannie wiercono w nośnych częściach murów parteru gęsto rozstawione otwory na niewielkie ładunki, które przy jednoczesnym ich detonowaniu kruszyły konstrukcyjne elementy, powodując zapadnięcie się całej budowli”5.
Ruiny Starego Miasta w Warszawie – fragment rynku, na pierwszym planie ruiny katedry św. Jana – 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Ruiny Starego Miasta w Warszawie – panorama od strony Wisły – 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Grób Nieznanego Żołonierza tuż po zakończeniu II wojny światowej (fot. z zasobu AIPN)
Podsumowanie
Ocenia się, iż we wrześniu 1939 r. zniszczono 10% zabudowy miasta, w trakcie likwidacji getta 12%, podczas powstania 25%, po powstaniu 30%.
„Gdy rok 1939 wysunął zagadnienia raczej architektoniczne niż urbanistyczne, gdy rok 1943 postawił zagadnienie dzielnicy, na przełomie 1944 i 1945 otwarło się zagadnienie Warszawy”
– podsumował wybitny socjolog Stanisław Ossowski6.
1 Z. Nałkowska, Dziennik czasu wojny, oprac. H. Kirchner, Warszawa 1970, s. 88.
2 Memoriał Ludwiga Fischera z początku 1944 r. w sprawie Warszawy (Zasadnicze uwagi w sprawie ukształtowania Warszawy podczas wojny i po wojnie), „Rocznik Warszawski” 1960, s. 314; Mały rocznik statystyczny Polski. Wrzesień 1939 – czerwiec 1941, Londyn 1941, s. 30 (tabl. 8).
3 Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Kultury i Sztuki, sygn. 387/118, [J. Zachwatowicz] Architektura zabytkowa, k. 1-2.
4 Memoriał Ludwiga Fischera z początku 1944 r. w sprawie Warszawy…, s. 315-316, 320, 324.
5 Exodus Warszawy. Ludzie i miasto po powstaniu 1944 r., red. nauk. K. Dunin-Wąsowicz i in., Warszawa 1992–1995, t. IV, s. 512-519 (562).
6 S. Ossowski, Odbudowa stolicy w świetle zagadnień społecznych, w: Pamięć warszawskiej odbudowy 1945–1949. Antologia, wybór i przedmowa J. Górski, Warszawa 1972, s. 302-303.
