Główne uroczystości hucznych obchodów Narodowego Święta Odrodzenia Polski w 1954 r. odbyły się w Lublinie, jak wówczas pisano, „mieście manifestu PKWN”. W ramach obchodów otwarta została Centralna Wystawa Rolnicza.
Rolnicze obchody dziesięciolecia
Było to ogromne przedsięwzięcie logistyczne, organizacyjne i propagandowe. Została rozlokowana w niedalekiej odległości od centrum miasta, na kilkunastu hektarach wokół zamku. W dużej części był to obszar, na którym przed wojną mieszkała społeczność żydowska, w czasie okupacji zniszczony. Przygotowanie w Lublinie ogólnopolskich obchodów dziesięciolecia Polski Ludowej wymagało wdrożenia wielu inwestycji. Specyfika wystawy rolniczej wymusiła dodatkowe prace, przede wszystkim uzbrojenie terenu ekspozycji. Na przygotowanie wystawy przeznaczono 11 mln zł, czyli około 20 proc. kwoty przewidzianej na działania związane z obchodami. Ustawiono specjalne pawilony agrotechniczne, w których były tematyczne prezentacje, pawilony hodowlane, paszarnię, zaaranżowano pola uprawne i zarybione zbiorniki wodne. Na placu przed zamkiem przygotowano miejsce na prezentację sprzętu rolniczego.
21 lipca wystawę otworzył członek BP KC PZPR i zastępca prezesa Rady Ministrów Zenon Nowak. Do końca października wystawa była otwarta dla zwiedzających z całego kraju. Jednocześnie mogło ją oglądać 5 tys. osób.
Poza głównymi ekspozycjami, goście mogli skorzystać z oferty kiermaszów i warsztatów rzemieślniczych oraz obejrzeć filmy nawiązujące do tematyki rolniczej. Na wystawie szkolono nawet prelegentów Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, aby zanim pójdą edukować rolników, sami zapoznali się z nowościami w rolnictwie1.
„Centralna Wystawa Rolnicza jest wielkim przekonywującym agitatorem za stosowaniem nowoczesnych zasad agrotechniki i organizacji pracy w produkcji rolnej i hodowlanej – przekonywał Wydział Propagandy KW PZPR w Lublinie w piśmie do działaczy powiatowych2. – Żadna z naszych form agitacji na rzecz rozwijania produkcji rolnej nie jest w stanie dać chłopom pracującym tyle wiedzy i konkretnej pomocy ile daje im Wystawa Rolnicza w Lublinie”
Propaganda wśród kłosów
Wystawa, jako element obchodów dziesięciolecia Polski Ludowej, miała pokazać dorobek rolnictwa po 1944 r. Dla osiągnięcia efektu propagandowego nowoczesne jak na tamten czas osiągnięcia celowo konfrontowano ze skrajnymi przejawami przedwojennych zaniedbań i „sanacyjnej biedy”. Przykładem była aranżacja zrujnowanej wiejskiej chaty, na wzór tej opisanej w jednym z pamiętników wyróżnionych w konkursie Instytutu Gospodarstwa Społecznego w 1933 r. („Pamiętnik Chłopa”)3. A obok urządzono wnętrze wiejskiego domu wyposażonego w instalację elektryczną i nowe sprzęty. „To chłop, który stosuje nowe metody agrotechniczne, uczy się od przodujących, nie pozostaje w tyle”, tak autor prasowej relacji wyjaśnił kto mieszka w nowym domu4.
Rolnicy, którzy zapoznali się z wystawą, mieli być wykorzystani do dalszych działań propagandowych: wdrażać poznane nowości w pracy rolnej i przekazywać wiedzę wśród lokalnych społeczności, ale także agitować za spółdzielniami produkcyjnymi.
Wystawa służyła także wsparciu bieżącej polityki. Jednym z ważniejszych zagadnień, które poruszono na ekspozycji, było znaczenie melioracji dla pozyskania nowych terenów uprawnych. Nawiązywało to do lipcowej uchwały Plenum KC PZPR o likwidacji ugorów i odłogów, lepszym wykorzystaniu gruntów oraz do propagandowych akcji na rzecz zwiększenia produkcji rolnej. Prezentowano m.in. rozpoczętą właśnie w 1954 r. budowę kanału Wieprz-Krzna. Inwestycja finalnie okazała się nie tylko szkodliwa przyrodniczo, ale także pogorszyła warunki upraw rolniczych w okolicach kanału. W 1954 r. była jednak pokazywana jako przykład efektywnej realizacji hasła powiększania areału upraw.
Podobne znaczenie miała imponująca prezentacja sprzętu rolniczego, promująca nie tylko nowoczesne rozwiązania techniczne, ale także Państwowe Ośrodki Maszynowe, które poza innymi zadaniami, realizowały politykę uspółdzielczania wsi.
Treści potencjalnie przydatne dla rolników mieszały się zatem z polityczną propagandą.
Do końca października wystawę obejrzało nieco ponad milion osób. Zwiedzanie miało przeważnie charakter zorganizowany. Wojewódzkie władze partyjne wywierały nawet presję na organizowanie wyjazdów przez komitety powiatowe i Związek Samopomocy Chłopskiej. Rolnicy, którzy zapoznali się z wystawą, mieli być wykorzystani do dalszych działań propagandowych: wdrażać poznane nowości w pracy rolnej i przekazywać wiedzę wśród lokalnych społeczności, ale także agitować za spółdzielniami produkcyjnymi. Na wystawie wprawdzie prezentowały swoje osiągnięcia nie tylko spółdzielnie produkcyjne, ale także rolnicy indywidualni, propagandowe akcenty ekspozycji i towarzyszących im artykułów prasowych promowały jednak spółdzielnie jako wzór zasobności oraz nowoczesnego i wydajnego gospodarowania.
* * *
Poza lipcowym świętem, wystawa powtórnie posłużyła do intensywnej i masowej propagandy w związku z organizacją 12 września w Lublinie Centralnych Dożynek. Wówczas zaprezentowane zostały także lokalne ekspozycje rolnicze w siedzibach ośmiu powiatów: Białej Podlaskiej, Biłgoraju, Chełmie, Hrubieszowie, Radzyniu Podlaskim, Tomaszowie Lubelskim, Włodawie i Zamościu. Im także towarzyszyła agitacja na rzecz współzawodnictwa produkcyjnego, przedterminowej realizacji obowiązkowych dostaw płodów rolnych i wstąpienia do spółdzielni produkcyjnych.
Wystawa miała utwierdzać przekonanie o sukcesie polityki rolnej władzy, dla której symbolicznym początkiem był Manifest PKWN, zapowiadający reformę rolną. Ukazywała nie tylko odbudowę rolnictwa po zniszczeniach wojennych, ale miała przekonać zwiedzających o postępie, nawet skoku cywilizacyjnym dokonanym w stosunku do stanu przedwojennego. Tym samym miała potwierdzić słuszność przyjętego modelu przemian społeczno-gospodarczych i własnościowych wprowadzonych przez władzę komunistyczną po 1944 r.
1 S. Tabin, Na Wystawie Rolnej mogą się uczyć nie tylko rolnicy, „Sztandar Ludu” 21 IX 1954 r.
2 APL, KW PZPR w Lublinie, 1197, Pismo Wydziału Propagandy KW PZPR w Lublinie do I Sekretarza KP/KM w Chełmie, 7 VIII 1954 r., k. 228.
3 K. Pałys, Na chwilę przed hejnałem, „Sztandar Ludu” 20 VII 1954 r.
4 Otwarcie Centralnej Wystawy Rolniczej w Lublinie, „Sztandar Ludu” 22 VII 1954 r.
