Urodzony 13 czerwca 1872 r. w Rudnikach k. Mościsk Szczepanik określany był także mianem „polskiego Edisona”, „Leonarda da Vinci z Galicji” i „galicyjskiego geniusza”. Samouk w dziedzinie techniki, był autorem ponad 50 wynalazków i kilkuset opatentowanych pomysłów technicznych z dziedziny fotografii barwnej, tkactwa czy telewizji. Wychowywany przez matkę, później przeniósł się do wujostwa – Salomei i Wawrzyńca Gradowiczów w Krośnie. Uczył się w pojezuickiej szkole ludowej, w gimnazjum w Jaśle i seminarium nauczycielskim w Krakowie.
Société des Inventions Jan Szczepanik et Cie
Maturę zdał 9 czerwca 1892 r., po czym podjął pracę nauczyciela. Nie ona była jednak jego powołaniem. W Krakowie zatrudnił się w „Magazynie aparatów fotograficznych” Ludwika Kleinberga, gdzie poznał technologię oraz konstrukcję ówczesnych aparatów i przyborów fotograficznych.
Interesował się również tkactwem. Pryncypał docenił swojego pracownika i w 1898 r. założył w Wiedniu towarzystwo „Société des Inventions Jan Szczepanik et Cie”, które uruchomiło zakład produkujący karty perforowane do unowocześnionych przezeń maszyn żakardowych. Swoje pracownie wynalazca posiadał także w Berlinie i w Dreźnie.
W 1896 r. opracował tańszą od ówcześnie stosowanych fotoelektryczną metodę tkania wzorzystego, wykorzystującą metody fotograficzne w przygotowaniu kart i automatyczne wykonywanie ich perforacji, automatyczny system odczytujący oraz elektryczne sterowanie całym urządzeniem. Wszystkie wynalazki tkackie Szczepanika opatentowano w Niemczech, Austrii, Anglii oraz Stanach Zjednoczonych. Na stary kontynent przybył także zafascynowany osiągnięciami polskiego naukowca, Mark Twain, by zakupić odeń prawa opatentowanej, rewolucyjnej metody tkania. Z niewyjaśnionych przyczyn transakcja nie doszła do skutku, jednak obaj panowie zostali przyjaciółmi.
Jan Szczepanik w swojej pracowni. Fot. Wikipedia
Fotografia i film
Głównym polem działalności Jana Szczepanika stały się jednak fotografia i film. Genialny konstruktor stworzył telektroskop – urządzenie do przesyłania na odległość ruchomego obrazu kolorowego wraz z dźwiękiem (czyli protoplastę dzisiejszej telewizji), system barwnego filmu (małoobrazkową, barwną kliszę filmową, wykorzystującą czarno-biały film oraz filtry w kolorach czerwonym, zielonym i niebieskim), potem zaś także kamery filmowe i projektor. Wśród tych ostatnich wynalazków znalazła się kamera z trzema obiektywami, która miała „widzieć” świat tak, jak widzi go ludzkie oko. Opracował także Szczepanik specjalny system rolek stabilizujących taśmę podczas kręcenia i wyświetlania filmu, co sprawiło, że obraz przestał „skakać” po ekranie. Film został dopracowany w latach 1918–1925 i był wysoko ceniony za bliskie realizmowi oddawanie kolorów, a rozwiązanie Szczepanika wyparł dopiero amerykański Technicolor (dużo tańszy od systemu Szczepanika, mający jednak wiele wad i jakościowo znacznie odstający od wynalazku „galicyjskiego Da Vinciego”).
Wśród innych wynalazków Szczpanika znalazły się: system kolorowej fotografii oraz światłoczuły papier barwny (wykorzystane przez przedsiębiorstwa Kodak i Agfa, telefot – udoskonalone urządzenie do przenoszenia obrazu na odległość, fotometr – urządzenie do pomiaru jasności, fotosculptor – przyrząd służący do kopiowania rzeźb metodą fotograficzną, caloridul – samoczynny regulator ciągu kominowego w paleniskach kotłowych, silnik elektryczno-chemiczny, a także film dźwiękowy – Szczepanik zlikwidował opóźnienie emisji dźwięku w stosunku do obrazu, zastępując spowalniające pracę filmu mechanizmy specjalnym systemem wykorzystującym promienie świetlne.
Kamizelka kuloodporna
W 1901 r. „galicyjski Edison” przedstawił własny projekt kamizelki kuloodpornej, wykonanej z jedwabnej tkaniny z cienkimi blachami stalowymi. Wynalazek ten obronił przed śmiercią w zamachu króla hiszpańskiego Alfonsa XIII, który w dowód wdzięczności udekorował Jana Szczepanika Orderem Izabeli Katolickiej w 1902. Podobnie zamierzał uczynić car Mikołaj II, jednak wynalazca z pobudek patriotycznych odmówił przyjęcia orderu, zamiast odznaczenia otrzymał złoty zegarek wysadzany brylantami.
Nekrolog Jana Szczepanika
Ten ostatni wynalazek opatentował także inny wynalazca, Kazimierz Żegleń, który w 1897 r. zlecił firmie Szczepanika opracowanie technologii tkania maszynowego kamizelki kuloodpornej. Dzięki technice tkania wypukłych dywanów i swoim maszynom tkackim Szczepanik uzyskał materiał wyższej jakości niż Żegleń.
***
Na początku października 1900 r. otrzymał powołanie do 45. pułku piechoty w Sanoku, a 8 listopada 1902 r. w tarnowskiej bazylice katedralnej poślubił Marię Hiacyntę Wandę Dzikowską. O jego wielkiej popularności może świadczyć fakt, że w cukierniach sprzedawano w tym czasie ciastka szczepaniki, tak jak choćby lubiane napoleonki. Zmarł wskutek choroby nowotworowej 18 kwietnia 1926 r. w Tarnowie i spoczął na Starym Cmentarzu w grobowcu rodziny Dzikowskich.
Niezwykły wynalazca z Tarnowa doczekał się po śmierci różnorodnych form upamiętnienia. Jest patronem szkół w Łodzi, Krośnie i Tarnowie oraz ulic w Tarnowie, Krośnie, Warszawie i Korczynie. Od 2003 r. w Tarnowie działa Fundacja im. Jana Szczepanika, popularyzująca postać patrona i wydająca publikacje z serii Biblioteka Fundacji im. Jana Szczepanika. W Tarnowie znajdują się dwa pomniki wynalazcy, autorstwa Michała Poręby: jeden na placu obok szkoły, której jest patronem, drugi na grobowcu na Starym Cmentarzu.
W 2013 r. studio BM Production z Krakowa nakręciło film dokumentalny „Galicyjski geniusz”. 17 czerwca 2012 r. w Narodowym Muzeum Techniki w Warszawie otwarto wystawę „Jan Szczepanik – polski Edison”, natomiast w 2011 r. Poczta Polska wydała znaczek pocztowy z Janem Szczepanikiem oraz modelem kamery filmowej.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
