Opisać jego życie jest niezwykle trudno, gdyż dzieciństwo i młodość to swoisty zbiór zaprzeczających sobie zdarzeń i historii, które sam Himilsbach opowiadał o sobie i tworzył na potrzeby rozlicznych wywiadów. Wynikało to poniekąd z czasów, w których przyszło mu żyć, jak i ze swoistego poczucia humoru i jego osobowości.
Tylko ktoś nietuzinkowy, wyjątkowy i jedyny w swoim rodzaju może poszczycić się datą urodzenia 31 listopada (dniem, którego nie ma w kalendarzu)! Niewątpliwie tym kimś był Jan Himilsbach, syn Marianny i Stanisława, urodzony w Mińsku Mazowieckim 31 listopada 1931 r. Taka data figuruje w akcie chrztu sporządzonym w mińskiej parafii. Jest to również jedna z dat jego urodzin zapisanych w materiałach znajdujących się w zasobie IPN.
Jan Himilsbach, karta ewidencyjno-adresowa (Kartoteka ewidencyjno-adresowa m.st. Warszawy, z zasobu AIPN)
Jan Himilsbach, karta personalna do karty daktyloskopijnej (z zasobu AIPN)
Trudna młodość
Matka Himilsbacha Marianna przybyła do Mińska Mazowieckiego po I wojnie światowej. Była praczką u Żydówki. Jan był jej nieślubnym dzieckiem. Po śmierci matki wychowaniem Janka zajęła się Mańka – „panna lekkich obyczajów”. To dzięki jej staraniom otrzymał w 1943 r. chrzest, który miał stanowić zabezpieczenie przed okupantem.
Wychowywał się w patologicznych warunkach, wśród ludzi z marginesu. Imał się różnych zajęć, był m.in. pomocnikiem gajowego, piekarza, był na przyuczeniu w zakładzie ślusarskim, pracował w sklepie. Po wojnie wyjechał z Mińska.
Jan Himilsbach (fot. z zasobu AIPN)
W 1947 r. trafił do więzienia, następnie do poprawczaka, w którym nauczył się kamieniarstwa. Za dobre sprawowanie został oddelegowany do pracy w Strzegomiu, gdzie w latach 1948-1949 ukończył kurs kamieniarza.
Wrócił do Warszawy, podjął pracę w przedsiębiorstwie KAM i zamieszkał w hotelu robotniczym na ul. Karowej. W 1950 r. wyjechał do Krakowa na Uniwersyteckie Studium Przygotowawcze. W Krakowie przebywał rok, mieszkał w akademiku, jednak nie ukończył kursu, powrócił do Warszawy do KAM-u, gdzie pracował jeszcze ok. 6 miesięcy. Następnie pracował w Żegludze Warszawskiej w charakterze palacza.
„Margines” i „inteligencja twórcza”
Mieszkał na statku do 1954 r., kiedy to został przeniesiony do Okręgowego Związku Zawodowego Pracowników Żeglugi w Warszawie. Wówczas to został „odkryty” jako talent literacki. Debiutował wierszem w 1951 r.
Jesienią 1955 r. został powołany do wojska. Pełnił służbę w Kielcach, a następnie w Krakowie w 16. Kołobrzeskim Pułku Piechoty (JW Nr 1597). Ukończył Pułkową Szkołę Podoficerską. Był dowódcą drużyny. Z wojska wyszedł w maju 1957 r.
Jako aktor najbardziej kojarzony jest z filmu „Rejs” Marka Piwowskiego, w którym stworzył niepowtarzalny duet ze Zdzisławem Maklakiewiczem. (...) Dał się również poznać jako literat samouk. Jest autorem wielu opowiadań, najbardziej znane to: „Monidło”, „Przepychanka” i „Łzy sołtysa”.
Przyjechał do Warszawy. Utrzymywał się z dorywczych prac kamieniarskich w prywatnych zakładach na Bródnie, Powązkach, jak również w Zakładach Kamieniarskich na Okęciu.
Wiosną 1959 r. wyjechał do zakonu franciszkanek w Laskach koło Warszawy, gdzie pracował na roli. Na przełomie lata i jesieni 1959 r. przebywał w Sobieszewie koło Gdańska w majątku podległym zakonowi w Laskach, w którym również zajmował się pracą w gospodarstwie. Po powrocie do stolicy pracował w prywatnej firmie kamieniarskiej na Powązkach.
W latach 60. poznał Barbarę Jankowską, pobrali się w 1963 r. (ślub cywilny). Ślub kościelny wzięli dopiero w 1978 r.
W sierpniu 1967 r. funkcjonariusz MSW w notatce służbowej napisał:
„Jan Himilsbach ma kontakty w środowisku inteligencji twórczej, w pewnym stopniu przejął jego sposób bycia, nawyki, pozy. W swoim mniemaniu identyfikuje się z nimi – uważa siebie za talent literacki. Trudno określić w jakim stopniu to przekonanie o uzdolnieniach twórczych wypływa ze snobizmu. Ponadto wyżej wymieniony ma również powiązania z ludźmi z marginesu społecznego. Często przebywa w tym środowisku”.
Jan Himilsbach wystąpił w prawie 70 filmach fabularnych i telewizyjnych. Jako aktor najbardziej kojarzony jest z filmu „Rejs” Marka Piwowskiego, w którym stworzył niepowtarzalny duet ze Zdzisławem Maklakiewiczem. Zagrał z nim jeszcze m.in. w filmach: „Wniebowzięci” i „Jak to się robi” Andrzeja Kondratiuka.
Dał się również poznać jako literat samouk. Jest autorem wielu opowiadań, najbardziej znane to: „Monidło”, „Przepychanka” i „Łzy sołtysa”. Jest też autorem lub współautorem kilku scenariuszy filmowych.
Recenzja zbioru opowiadań Jana Himilsbacha pt. „Monidło”, „Tygodnik Powszechny” z 3 grudnia 1967 r. (z zasobu AIPN)
Przez większość swojego życia zmagał się z chorobą alkoholową. Zmarł 11 listopada 1988 r. w Warszawie w wieku prawie 57 lat. Został pochowany na cmentarzu komunalnym na Wólce Węglowej w Warszawie.
* * *
W Mińsku Mazowieckim, rodzinnym mieście Himilsbacha, znajdują się jego pomnik i mural, jego imieniem nazwany został most, cyklicznie odbywa się Festiwal im. Jana Himilsbacha. W pałacu Dernałowiczów znajduje się „przeniesione” z ulicy Górnośląskiej w Warszawie mieszkanie Barbary i Jana Himilsbachów. W 2016 r. nadany mu został tytuł Zasłużony dla Miasta Mińsk Mazowiecki.
Pomnik Jana Himilsbacha przy ul. Piłsudskiego w Mińsku Mazowieckim
Mural Jana Himilsbacha na budynku u zbiegu ul. Wyszyńskiego i Piłsudskiego w Mińsku Mazowieckim
W zasobie Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się materiały archiwalne dotyczące Jana Himilsbacha. Figuruje on w kartotece b. Biura „B” MSW oraz w kartotece ewidencyjno-adresowej m.st. Warszawy. Przechodzi w sprawie operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Zapałki”, materiałach dotyczących osób powiązanych z teatrem na Tarczyńskiej w Warszawie, pozostających w kręgu zainteresowań Samodzielnej Grupy Operacyjnej przy Biurze Śledczym MSW w związku ze sprawą o krypt. „Zagubiony” dot. porwania i zabójstwa w 1957 r. Bohdana Piaseckiego. Figuruje również w Skorowidzu do księgi więźniów z 1955 r. Warszawa II oraz w Skorowidzu do kartoteki depozytowej 1955 r. Centralnego Więzienia-Ośrodka Pracy w Warszawie i Skorowidzu depozytu wartościowego 1955 r. CWOP w Warszawie.
Jan Himilsbach, karta ewidencyjna (Kartoteka Biura B MSW, z zasobu AIPN)
Jan Himilsbach, karta ewidencyjna (Kartoteka Biura B MSW, z zasobu AIPN)
Jan Himilsbach, karta daktyloskopijna do rejestracji dziesięciopalcowej (z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
