Już jako obywatel brytyjski, na początku lat siedemdziesiątych XX w. znalazł się w składzie Rady Zarządzającej Keston College, organizacji monitorującej jakość wolności religijnej za żelazną kurtyną. Jej założyciel i dyrektor, Michael Bourdeaux, informując o śmierci Blita stwierdził:
„Chcielibyśmy wierzyć, że część ideałów Lucjana Blita może znaleźć odzwierciedlenie w pracy Keston College”.
Blit zasługuje na monografię, zanim jednak ona powstanie, warto przywołać kilka podstawowych informacji na temat jego życia i dokonań.
Zarys biogramu
Lucjan Eliazar Blit, syn Wolfa i Felicji Winawer, urodził się 26 września 1904 r. w Warszawie. Uczęszczał do szkoły Zgromadzenia Kupców Miasta Warszawy, a następnie ukończył Wydział Nauk Politycznych i Społecznych Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Od 1919 r. działał w Socjalistycznym Związku Młodzieży „Przyszłość”, w 1926 r. został wybrany na jego sekretarza generalnego. W 1934 r. podczas Kongresu w Kopenhadze wszedł do Egzekutywy Międzynarodówki Młodzieży Socjalistycznej, a w 1939 r. został członkiem Biura tejże Międzynarodówki. Od 1922 r. należał również do Bundu – lewicowej, antysyjonistycznej partii żydowskiej oraz działał w związkach zawodowych. Blit był również redaktorem dwutygodnika „Jungt Weker” oraz miesięcznika „Wolna Młodzież”, a także współpracownikiem „Folkscajtung” w Warszawie.
Po wybuchu II wojny światowej Blit dotarł do Wilna, według jednej z relacji wojenny koszmar przetrwały tam jego dwie córki. Podczas próby powrotu do Warszawy został zatrzymany przez Sowietów, posługiwał się wówczas dokumentami zmarłego Michała Wyszyńskiego. Do amnestii po podpisaniu układu Sikorski-Majski przebywał w łagrze Oneg nad rzeką o tej samej nazwie. Następnie wstąpił do tworzących się w ZSRS Polskich Sił Zbrojnych i służył w 23. Pułku Piechoty 7. Dywizji w Kermine w Uzbekistanie.
Lucjan Eliazar Blit (fot. z zasobu AIPN)
Lucjan Eliazar Blit (fot. z zasobu AIPN)
Po ewakuacji PSZ z ZSRS i krótkim pobycie w Persji i Iraku został skierowany do Londynu, gdzie miał organizować pomoc dla podziemnego Bundu w Polsce. Podczas okupacji Niemcy zabili w Polsce jego żonę, rodziców i siostrę. Po wojnie natomiast sprowadził swoje córki, z którymi zamieszkał w Londynie.
Po 1945 roku Blit był korespondentem polskiego „Robotnika”, „Arbeiter Zeitung” i „Daily Forward”, członkiem redakcji miesięcznika „Socialist Commentary”, a także współpracował z innymi brytyjskimi czasopismami m.in. „Daily Herald”. W styczniu 1949 r. Blit otrzymał brytyjskie obywatelstwo. Przedwojenne kontakty umożliwiły Blitowi krótkie pobyty w Polsce w 1956, 1959 i 1961 r. i poznanie z bliska realiów socjalistycznej rzeczywistości. Polski wywiad przyglądał się natomiast kontaktom, które Blit posiadał w Foreign Office oraz wśród polityków Labour Party.
Blit był rozpracowywany pod kątem operacyjnego wykorzystania przez Departament I MSW, a nawet traktowany tam do 1965 r. jako kontakt informacyjny. Podobne zapisy nie korespondują z treścią opinii sformułowanej w tym Departamencie już na początku lat sześćdziesiątych. Stwierdzono wówczas, że Blit publikuje „niekorzystne i szkodliwe” z punktu widzenia PRL artykuły, wskazywano również na niego jako źródło informacji o Polsce, ukazujących się prasie w emigracyjnej. Uznano również, że:
„działalność polityczna i publicystyczna Blita jest tym bardziej szkodliwa, że z uwagi na swoją przedwojenną działalność w Polsce posiada on szerokie kontakty wśród naszego aktywu partyjnego i aparatu państwowego, a zdobyte tą drogą informacje wykorzystuje publicznie i w kontaktach prywatnych do podważania autorytetu naszej Partii i Rządu na arenie międzynarodowej”.
Na wniosek Wydz. II Departamentu IV MSW 3 kwietnia 1965 r. Blit został wpisany do indeksu osób niepożądanych w PRL.
W 1967 r. Blit zaczął prowadzić zajęcia w ramach Slavonic Studies na Uniwersytecie Londyńskim, a w 1970 r. w London School of Economics and Political Sciences. Z czasem jako dziennikarz, pracownik naukowy i konsultant Labour Party zdobył renomę specjalisty od spraw Europy Wschodniej. Zmarł w Londynie 10 września 1978 r.
Najważniejsze publikacje Blita
W 1959 r. ukazał się pamflet Gomulka’s Poland, zamówiony przez Fabian Society, think tank związany z Labour Party. Pierwotnie opracowanie to miał przygotować Julian Hochfeld, a Blit jedynie je przetłumaczyć. W planie tekstu przesłanym do zleceniodawcy Blit wskazał, że jednym z omawianych przez niego zagadnień będą „wyjątkowe relacje pomiędzy rządzącą partią komunistyczną, a duchowo wszechmocnym Kościołem rzymskokatolickim”.
Treści zawarte w tej publikacji odnoszą się do trzech pierwszych lat rządów Władysława Gomułki. Analizując punkt wyjścia tego procesu Blit opisuje uwarunkowania zarówno zewnętrznej sceny politycznej związanej z sytuacją w ZSRS, jak i jej przełożenie na sytuację w Polsce.
W 1965 r. Blit opublikował książkę The Easter Pretender. Bolesław Piasecki: His Life and Times. Opisuje w niej fenomen Piaseckiego na tle życia ludzi i rozwoju sytuacji społeczno-politycznej kraju. Pisze m.in. o roli Stowarzyszenia „PAX” w neutralizowaniu wpływów Kościoła katolickiego. Rewizja komunistycznej polityki rolnej, której dokonał Gomułka po dojściu do władzy, wzmacniała rolników indywidualnych, stanowiących naturalne zaplecze społeczne Kościoła. Jak stwierdza Blit, jedynie Piasecki i jego PAX oraz frakcja natolińska nigdy nie zaakceptowały tej zmiany w polityce rolnej. Na kartach tej książki prezentowane są również zmiany w polityce wyznaniowej oraz ich konsekwencje.
Tytułowa strona pamfletu “Gomulka’s Poland” – egzemplarz ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie (fot. B. Wójcik)
Tytułowa strona okładki książki “The Eastern pretender” – egzemplarz ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie (fot. B. Wójcik)
Blit był redaktorem opracowania The Anti-Jewish Campaign in Present-Day Poland, które powstało w 1968 r. na zlecenie Institute of Jewish Affairs w Londynie. Analizuje w nim okoliczności, które doprowadziły do antysemickiej kampanii w Polsce w 1968 r. oraz wskazuje odpowiedzialnych za nią. Wyraźnie podkreśla polityczny kontekst tych wydarzeń, zwracając uwagę na rolę tzw. Moskali w komunistycznych rządach w powojennej Polsce. Pisze na ich temat m.in:
„Kontrolę nad bezpieczeństwem wewnętrznym, armią, administracją wewnętrzną i gospodarką (która przez lata musiała służyć interesom sowieckim) została przekazana Polakom, którzy przybyli z armią sowiecką, tzw. »Moskalom«”.
Następnie wymienia najważniejszych z nich, wskazując „Pogan” i „Żydów”.
Tytułowa strona okładki opracowania “The Anti-Jewish Campaign” – egzemplarz ze zbiorów School of Slavonic and East European Studies Library w Londynie (fot. B. Wójcik)
W 1971 r. ukazała się ostatnia opublikowana książka Blita The Origins of Polish Socialism: the History and Ideas of the First Polish Socialist Party 1878-1886. W kontekście zarysowanej w niej historii przebija się sugestia Blita, że „Polska droga do socjalizmu” i pewna autonomia PRL w bloku socjalistycznym stały się możliwe również dlatego, że Polacy posiadali własne tradycje socjalistyczne.
Uwagę zwraca również liczba napisanych przez Blita relacji oraz recenzji w czasopismach naukowych i prasie. Ich analiza stanowi dodatkowe źródło, ukazujące sposób postrzegania na Zachodzie sytuacji za żelazną kurtyną – w tym przypadku szczególnie w Polsce.
Kilka charakterystycznych punktów widzenia
Pisząc o sytuacji w Polsce zdominowanej przez ZSRS Blit akcentuje bardzo wyraźnie znaczenie uwarunkowań geopolitycznych. Stosuje w tym kontekście m.in. metaforę „kraju na kołach”. Jak zauważa, posiada ona różne interpretacje m.in.: geopolityczną – odnoszącą się do swoistego rozdarcia Polski pomiędzy Wschodem i Zachodem – i społeczną – oznaczającą „pęd” Żydów do wyjazdu z Polski.
W ujęciu Blita, metafora ta posiada jednak o wiele bardziej złożoną strukturę i odnosi się do zmian terytorialnych, gospodarczych i struktury wyznaniowej mieszkańców, jakie nastąpiły w kraju w następstwie wojny, jak i w konsekwencji porozumień zawartych pomiędzy rządami Aliantów i ZSRS. Ten geopolityczny punkt odniesienia Blita staje się charakterystycznym rysem, także zauważalnym w jego późniejszych publikacjach.
Gomułka, jakiego przedstawia Blit, pozostaje przywódcą politycznym kierującym się w zarządzaniu kraju nie tylko ideologią, ale i twardymi danymi ekonomicznymi i uwarunkowaniami społecznymi. Gomułka z jednej strony pozostaje dla niego kimś, kto oficjalnie odrzucił „bolszewicki model rewolucji”, z drugiej jednak strony, którego „herezja nigdy nie posunęła się dalej, niż żądanie pewnej autonomii dla Polski w większym komunistycznym imperium”.
Sympatię wobec tego komunistycznego przywódcy można uznać za kolejny wyraźny rys poglądów Blita.
Blit, pisząc o sytuacji w Polsce, wielokrotnie podkreśla, że jest to kraj pełen sprzeczności. Stwierdzenie to, popiera także własnymi obserwacjami. W marcu 1959 r., akurat kiedy Blit był w Polsce, odbywały się obrady III Zjazd PZPR. W jednej z relacji prasowych nawiązując do tego wydarzenia pisał:
„Opuszczałem Polskę dziesięć dni po zakończeniu zjazdu. Wszyscy byli wtedy bardzo zajęci – jednak nie polityką, lecz przygotowaniami do Wielkanocy. Wszystkie kościoły, a jest ich wiele, były wypełnione po brzegi”.
Podczas pobytu w Warszawie w 1961 zauważał m.in.:
„komunistyczny dziennik Życie Warszawy każdego dnia drukuje długą listę nekrologów z nadrukowanym krzyżem i literami S.P. znaczącymi Świętej Pamięci, a także informacją, kiedy zostanie za nich odprawiona msza św”.
I jeszcze jedna opinia w podobnym tonie:
„partia komunistyczna jest antyboska, antykościelna i ateistyczna. W niedziele lub święta religijne jednak kościoły są pełne modlących się ludzi, wśród których jest także większość członków partii”.
Blit był zdecydowanym krytykiem poczynań Piaseckiego i to również jest dość charakterystyczne dla jego poglądów. W kontekście porozumienia, które udało się wypracować pomiędzy państwem i Kościołem, czyli w rzeczywistości Gomułką i kard. Stefanem Wyszyńskim, nawet stłumienie przez wojska sowieckie powstania węgierskiego mogło jednak okazać się niewystarczającą przestrogą. Dlatego jak obawiał się Blit, umowa ta wciąż była narażona na zerwanie, gdyż w „endemicznym konflikcie między dwoma kościołami, jednym z wikariuszem rzymskim, drugim z sekretarzem moskiewskim, jedna strona może posunąć się za daleko”. A taka katastrofa mogłaby zostać wykorzystana, zdaniem Blita, przez Piaseckiego do spełnienia jego „marzeń o potędze i chwale”.
Tytułowa strona okładki broszury “Trade Unions in Communist Countries” – egzemplarz ze zbiorów London School of Economics and Political Sciences Library (fot. B. Wójcik)
Pierwsza strona broszury “Trade Unions in Communist Countries” – egzemplarz ze zbiorów London School of Economics and Political Sciences Library (fot. B. Wójcik)
Inspiracje badawcze
Do dalszych kwerend archiwalnych związanych z twórczością Blita mobilizuje m.in. fragment notatki mjr. Juliana Kowalskiego, inspektora Wydziału IV Departamentu I MSW, z lipca 1965 r., w której informował on, że Blit przygotowuje „nową książkę o Kościele katolickim w Polsce, jego stosunkach z państwem, problemie ateizmu”.
Niezwykle interesująco prezentuje się także opis dokumentów Blita zgromadzonych w YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku.
