Fascynowały ją czynny patriotyzm Józefa Piłsudskiego i działalność literacka Stefana Żeromskiego (w 1925 r., już w wolnej Polsce, na Uniwersytecie Jagiellońskim obroniła doktorat dotyczący polityczno-społecznych poglądów tego pisarza).
Łódź, „ziemia obiecana”, ale i ziemia nędzy, pozostawiła w niej również trwały rys społecznej empatii i szczególnego wyczulenia na ludzką biedę. W Drugiej Rzeczpospolitej angażowała się więc nie tylko w działalność polityczną (głównie u boku męża, wybitnego działacza PPS i posła na Sejm Adama Ciołkosza), lecz nade wszystko w liczne inicjatywy pomocowe i edukacyjne na rzecz uboższych, a w ich gronie – zwłaszcza dzieci.
Lidia Ciołkosz (fot. z zasobu AIPN)
Depozyt Rodziny Ciołkoszów: Portret Lidii Ciołkosz wykonany przez M. Huttera 24 grudnia 1929 r. (z zasobu AIPN)
„Anglicy wiwatowali, ja gorzko płakałam”
Okres II wojny światowej spędziła wraz z mężem (i synem Andrzejem) na wychodźstwie, najpierw we Francji, potem w Wielkiej Brytanii. Nie zaprzestali wtedy żadnej ze swych publicznych aktywności. Lidia działała we władzach emigracyjnej PPS, udzielała się także na rzecz pomocy polskim uchodźcom i w przedsięwzięciach kulturalnych.
Koniec wojny w Europie Zachodniej nie był końcem wychodźstwa Ciołkoszów.
Depozyt Rodziny Ciołkoszów: dokument urzędowy z okresu okupacji austriackiej (z zasobu AIPN)
Adam i Lidia Ciołkoszowie (fot. z zasobu AIPN)
„Anglicy wiwatowali, ja gorzko płakałam, a Adam milczał przygnębiony”
– wspominała majowe dni 1945 r. Lidia. W pełni świadomie, konsekwentni w swych antykomunistycznych, przyjętych w okresie walk o odzyskanie przez Polskę niepodległości, poglądach, wybrali dalszą emigrację. Nie przestali jednak wierzyć, że – pomimo fatalnych perspektyw dla zniewolonej przez Rosję sowiecką ojczyzny – dalsza praca niepodległościowa i społeczna ma sens.
Lidia Ciołkosz podczas powojennego wychodźstwa zajmowała się rozliczną działalnością wydawniczą, dziennikarską i pomocową. Pisała nie tylko artykuły do prasy emigracyjnej, ale również książki. Współpracowała z Radiem Wolna Europa, popularyzowała wiedzę o dziejach polskiej demokratycznej i patriotycznej lewicy.
Nieprzerwana służba dla Polski
Cały czas była aktywna na polu politycznym, zajmując kierownicze stanowiska w wychodźczych strukturach PPS (choć partia ta przeżywała wtedy głębokie podziały i czasowo funkcjonowały dwa osobne kierownicze gremia partyjne, m.in. dlatego, że po październiku 1956 r. Ciołkoszowie, inaczej niż inni przywódcy PPS, nadal nie ufali Gomułce i hasłom o rzekomej „odwilży” w PRL). Oboje z mężem, a po jego śmierci w 1978 r. sama Lidia, wspierali działające w PRL grupy opozycyjne, szczególnie KOR. W jej londyńskim mieszkaniu odwiedzali ją tacy opozycjoniści, jak np. Anna Walentynowicz czy małżeństwa Gwiazdów, Moczulskich i Romaszewskich.
Była niewątpliwie jednym z ważniejszych liderów politycznych polskich socjalistów na emigracji, istotnie przyczyniając się do ponownego scalenia odłamów tamtejszej PPS. Odradzająca się także w PRL, od lat 80. XX w., a więc jeszcze wtedy w podziemiu, PPS zjednoczyła się (już w 1990 r.) z tą emigracyjną. Lidia Ciołkosz, jedyny podówczas jeszcze żyjący członek Rady Naczelnej PPS z okresu II RP, została honorową przewodniczącą partii. Kongres zjednoczeniowy miał miejsce w Warszawie, ale Lidia Ciołkosz do III RP na stałe nie wróciła. Pozostała i umarła na emigracji.
Okładka pracy Lidii i Adama Ciołkoszów „Zarys dziejów socjalizmu polskiego”, tom I, Gryf Publications Ltd., Londyn 1966 (fot. z zasobu AIPN)
Pierwsza strona „Arkusza rejestracyjnego”, założonego przez aparat bezpieczeństwa PRL w 1961 r. jako element prowadzenia rozpracowania operacyjnego Lidii Ciołkosz (z zasobu AIPN)
Do końca PRL pozostawała w zainteresowaniu komunistycznej policji politycznej, będąc w ocenie reżimu gen. Jaruzelskiego źródłem zagrożenia zarówno jako polski autorytet emigracyjny, jak i potencjalna wskrzesicielka nad Wisłą struktur prawdziwej, bo antykomunistycznej, PPS. Nie przez przypadek: gdy zjednoczona, już w III RP, PPS zaczęła ściśle kooperować ze strukturami partyjnymi tworzonymi przez komunistów na bazie PZPR, Lidia Ciołkosz zdecydowanie się temu sprzeciwiła.
* * *
W Archiwum IPN znajduje się bogaty depozyt Rodziny Ciołkoszów. Należą do niego m.in. liczne zdjęcia z manifestacji i pochodów w Tarnowie w latach 1920 – 1939 oraz papiery z działalności politycznej Adama Ciołkosza (w tym jego interwencji poselskich). Jest tu również obfita korespondencja Adama i jego brata Zbysława (cenionego konstruktora lotniczego, pracującego najpierw w II RP, a po 1945 r. w USA), z ich rodzicami, Marią i Kacprem Ciołkoszami (szczególnie z matką).
Depozyt Rodziny Ciołkoszów: zdjęcia z manifestacji i pochodów w Tarnowie w latach 1920 – 1939 (fot. z zasobu AIPN)
Depozyt Rodziny Ciołkoszów: zdjęcia z manifestacji i pochodów w Tarnowie w latach 1920 – 1939 (fot. z zasobu AIPN)
Depozyt Rodziny Ciołkoszów: zdjęcia z manifestacji i pochodów w Tarnowie w latach 1920 – 1939 (fot. z zasobu AIPN)
Depozyt Rodziny Ciołkoszów: awers jednej z licznych w depozycie kart pocztowych (z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
