Proszę czekać,
trwa ładowanie strony...

Śmierć za dobro. Rozporządzenie Hansa Franka z 15 października 1941 r. a kwestia relacji polsko-żydowskich w czasie Zagłady
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Śmierć za dobro. Rozporządzenie Hansa Franka z 15 października 1941 r. a kwestia relacji polsko-żydowskich w czasie Zagłady

Autor: Alicja Gontarek
Był to pierwszy akt prawny, który przewidywał karę śmierci dla Polaków za udzielenie pomocy Żydom. Każda polska akcja pomocowa wymagała czynów heroicznych i niosła za sobą groźbę wykonania najwyższej sankcji karnej.
Śmierć za Żydów, osierocone dzieci... Rodziny Filipków i Barglików z Tokarni
Audio/Video

Śmierć za Żydów, osierocone dzieci... Rodziny Filipków i Barglików z Tokarni

Autor: Maciej Korkuć
Katarzyna Filipek mieszkała w Tokarni, której sołtysem był Stefan Barglik. Zgodził się on przyjąć pod dach rodzinę uciekinierów żydowskich. Przez kilka tygodni udzielał jej schronienia, żywił, pomagał, chronił. Po wsi roznoszą się pogłoski, które mówią o tym, że gdzieś ukrywani są Żydzi. W trosce o swoje życie i ich bezpieczeństwo Barglik idzie do Katarzyny Filipek i prosi ją, żeby zgodziła się przyjąć ich pod swój dach. Historię dwóch tokarskich rodzin przybliża Maciej Korkuć.
Tadeusza Pankiewicza gra z SB. Nieudane podchody bezpieki
POLECAMY
Artykuł

Tadeusza Pankiewicza gra z SB. Nieudane podchody bezpieki

Autor: Michał Zajda
W okresie powojennym Tadeuszem Pankiewiczem, aptekarzem z getta krakowskiego, zainteresowała się Służba Bezpieczeństwa. W czasie wojny, dla ratowania Żydów, zmuszony był do prowadzenia swoistego dialogu z niemieckim okupantem. Dialogu na tyle udanego, że zdołał ocalić wiele ludzkich istnień.
Tajemnice paszportów
O TYM SIĘ MÓWI
Wywiad

Tajemnice paszportów

Autor: Ewa Tylus, Jacek Papis
W latach 1942–1943 w Poselstwie RP w szwajcarskim Bernie funkcjonowała nieformalna grupa złożona z polskich dyplomatów i działaczy organizacji żydowskich. Jej celem było ratowanie ludności żydowskiej, która znalazła się na terenach kontrolowanych przez Rzeszę.
Taka sobie zwyczajna rodzina. Brzozowscy ratujący Żydów
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Taka sobie zwyczajna rodzina. Brzozowscy ratujący Żydów

Autor: Jerzy Dąbrowski
Rodzice Ewy Piotrowskiej, jak wielu ludzi z ich pokolenia, niechętnie wracali do wojennych wspomnień. Dopiero z lektury trzystu pożółkłych stron przekazanych jej przez Instytut Pamięci Narodowej na początku 2021 r. dowiedziała się o wielu faktach z życia rodziny. Jej babkę Zofię Brzozowską Niemcy rozstrzelali za ukrywanie Żydów, a rodzice narażali życie, udzielając im pomocy.
Trzymali się za ręce. Rodzina Baranków (Siedliska k. Miechowa)
Audio/Video

Trzymali się za ręce. Rodzina Baranków (Siedliska k. Miechowa)

Autor: Roman Gieroń
Po egzekucji funkcjonariusze zakomunikowali zgromadzonym mieszkańcom, że mają 24 godziny na dostarczenie do niemieckiego posterunku w Miechowie macochy Wincentego – Katarzyny, której nie udało im się tego dnia odnaleźć. Karą za niedostarczenie kobiety miało być rozstrzelanie kilkudziesięciu mieszańców wsi. Dramatyczną historię rodziny Baranków przybliża w kolejnej części serii „Nie tylko Ulmowie” Roman Gieroń.
Ucieczka z płonącego domu. Rodzina Lechów z Wólki w gminie Chmielnik
Audio/Video

Ucieczka z płonącego domu. Rodzina Lechów z Wólki w gminie Chmielnik

Autor: Tomasz Domański
Żydom przebywającym u Lechów pomagali również mieszkańcy okolicznych wiosek, a niektórzy — jak rodzina Boberków czy Kaszubów — także ukrywali Żydów. Jednorazowo w gospodarstwie chroniło się od kilku do kilkunastu Żydów, a bywało że nawet powyżej dwudziestu. O pomocy jakiej udzielali miejscowym Żydom mieszkańcy Wólki w gminie Chmielnik mówi Tomasz Domański.
Ukryci pod dywanem. Emilia Dembska (Kołomyja)
Audio/Video

Ukryci pod dywanem. Emilia Dembska (Kołomyja)

Autor: Tomasz Gonet
Żydzi ukrywali się w specjalnym pomieszczeniu piwnicznym, do którego wejście znajdowało się w kuchni. Dla niepoznaki zamaskowane zostało dywanem. Jak wynika z zeznań świadków, którzy widzieli jak Emilia przywozi dorożką duże zapasy żywności, tłumaczyła się ona tym, że stołuje u siebie byłych urzędników skarbowych. Zakończoną zbrodnią tragiczną historię Emilii Dębskiej i ukrywanych przez nią Żydów przedstawia Tomasz Gonet.
Ukrywał Żyda na parafii. Ksiądz Edward Tabaczkowski z Tłumacza w archidiecezji lwowskiej
Audio/Video

Ukrywał Żyda na parafii. Ksiądz Edward Tabaczkowski z Tłumacza w archidiecezji lwowskiej

Autor: Tomasz Gonet
W ciągu dnia ukrywający się student Leon Weiser przebywał na probostwie, wieczorami udawał się do sąsiedniego gospodarstwa volksdeutschów Falsingerów. Po pewnym czasie został przez Niemców aresztowany i stracony. Być może to wydarzenie spowodowało, że ksiądz proboszcz Edward Tabaczkowski znalazł się w kręgu zainteresowania Gestapo. O duchownym z Tłumacza zaangażowanym w pomoc Żydom w okresie II wojny światowej opowiada Tomasz Gonet.
Ukrywani uciekli, gospodarze zabici. Rodzina Balawendrów z Zalesia k. Lubaczowa
Audio/Video

Ukrywani uciekli, gospodarze zabici. Rodzina Balawendrów z Zalesia k. Lubaczowa

Autor: Wojciech Hanus
Rodzina Balawendrów od jesieni 1943 r. do lutego 1944 r. udzielała schronienia trzem uciekinierom z getta w Lubaczowie. Żydzi ci pochodzili z pobliskich Oleszyc i byli w wieku około 28-35 lat. Mężczyźni ukrywali się w niewielkiej kryjówce pod podłogą jednej z izb, a wejście do tego schronu zastawione było skrzynią na ziemniaki. Wcześniej korzystali też z kryjówki u ukraińskiego sąsiada Balawendrów – Wasyla Nachacza. O okolicznościach w jakich doszło do aresztowania i zamordowania przez Niemców polskiej rodziny niosącej pomoc uciekinierom z lubaczowskiego getta opowiada Wojciech Hanus.
Ulmowie – Błogosławieni z Markowej
O TYM SIĘ MÓWI
Artykuł

Ulmowie – Błogosławieni z Markowej

Autor: Agnieszka Szajewska
Na Podkarpaciu, niedaleko Łańcuta, leży Markowa, gdzie w czasach II wojny światowej, tak jak w wielu innych polskich wsiach, ludzie musieli zmierzyć się z okrutną rzeczywistością okupacji niemieckiej. W 1942 r. w domu Ulmów – rodziców wówczas szóstki dzieci – ukrywało się ośmioro Żydów.
Uratowali 18 Żydów. Rodzina Andrzejczyków
Audio/Video

Uratowali 18 Żydów. Rodzina Andrzejczyków

Autor: Sebastian Piątkowski
20 marca 1943 r. w gospodarstwie Andrzejczyków pojawili się żandarmi dowodzeni przez Niemca o nazwisku Karwat. Zatrzymali oni Franciszka Andrzejczyka i zaczęli go przesłuchiwać. Gdy rolnik zaprzeczył, że ukrywa Żydów, żandarmi przystąpili do rewizji, ostukując podłogi i rozbijając wybrane miejsca siekierami. W ten sposób odnaleźli schron, w którym przebywały trzy osoby. Zostały one natychmiast zabite. Jeden z żandarmów oddał też z pistoletu maszynowego serię strzałów do Franciszka Andrzejczyka, pozbawiając go życia. O historii ukrywanych i ukrywających we wsi Czyżew-Sutki, w powiecie Wysokie Mazowieckie, opowiada Sebastian Piątkowski.
Uratowali mnie Polacy. Opowieść uciekiniera z obozu w Sobiborze
POLECAMY
Wywiad

Uratowali mnie Polacy. Opowieść uciekiniera z obozu w Sobiborze

Autor: Filip Białowicz, Maciej Foks
Filip Białowicz (Philip Bialowitz) (1925-2016) kawaler Krzyża Oficerskiego Orderu Zasługi RP, w 1943 zbiegł z obozu w Sobiborze i do zakończenia wojny ukrywany był na wsi przez rodzinę Mazurków. Po wojnie mieszkał w USA. Opublikował wspomnienia A Promise at Sobibór (wyd. pol.: Bunt w Sobiborze).
Wdzięczność Marii Breiter
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Wdzięczność Marii Breiter

Autor: Marek Gałęzowski
Nazywana Rysią, albo Rysiunią, była żoną Emila Breitera, nie tylko znanego adwokata, ale przede wszystkim jednego z najwybitniejszych krytyków literackich dwudziestolecia międzywojennego w Polsce, przyjaciela wszystkich pięciu „Skamandrytów”, a także czołowego pisarza wywodzącego się ze środowiska I Brygady Legionów – Juliusza Kadena-Bandrowskiego.
Władysław Bartoszewski (1922 - 2015)
POLECAMY
Biogram / Biografia

Władysław Bartoszewski (1922 - 2015)

Autor: Ewa Wójcicka
Więzień Auschwitz, żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego, historyk i działacz opozycji antykomunistycznej. Zaangażowany w udzielanie pomocy Żydom, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Polityk i dyplomata, dwukrotnie minister spraw zagranicznych. W życiorysie Władysława Bartoszewskiego odbijają się losy Polski w XX wieku.
Władysław Günter-Schwarzburg a uchodźcy żydowscy w Grecji podczas II wojny światowej – epizod z działań Poselstwa RP w Atenach
WARTO WIEDZIEĆ
Artykuł

Władysław Günter-Schwarzburg a uchodźcy żydowscy w Grecji podczas II wojny światowej – epizod z działań Poselstwa RP w Atenach

Autor: Alicja Gontarek
Gdy wybuchła druga wojna światowa, Grecja ogłosiła neutralność, lecz w październiku 1940 r. dyktator włoski Mussolini zażądał od gen. Ioanisa Metaxasa, który wprowadził w kraju dyktaturę wojskową, zgody na wkroczenie do Grecji włoskich wojsk.
Współpraca Rady Pomocy Żydom i Międzyorganizacyjnego Biura Dokumentarnego
TYLKO U NAS
Artykuł

Współpraca Rady Pomocy Żydom i Międzyorganizacyjnego Biura Dokumentarnego

Autor: Tomasz Roguski
Podstawowym celem wyznaczonym Radzie Pomocy Żydom było niesienie pomocy ludności żydowskiej. W związku z tą pracą pojawiła się także konieczność pozyskiwania dokumentów tożsamości wymaganych przez niemieckiego okupanta.
Zasady w czasach pogwałcenia zasad. Radziwiłłowie w XX wieku
POLECAMY
Artykuł

Zasady w czasach pogwałcenia zasad. Radziwiłłowie w XX wieku

Autor: Agnieszka Łuczak
Ród Radziwiłłów herbu Trąby wywodzi się z Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie od XV w. piastował wysokie urzędy. Jego przedstawiciele już od XVI stulecia kształcili się na europejskich uniwersytetach, regularnie podróżowali za granicę. Nie brakuje w tej rodzinie osób wielce zasłużonych dla Polski.
Zastrzelona matka ośmiorga dzieci. Rodzina Niepsuj (Klikowa k. Tarnowa)
Audio/Video

Zastrzelona matka ośmiorga dzieci. Rodzina Niepsuj (Klikowa k. Tarnowa)

Autor: Roman Gieroń
9 kwietnia 1943 r. w Klikowej, stanowiącej obecnie część miasta Tarnowa, Anna Niepsuj, matka ośmiorga dzieci, została zastrzelona na terenie swojego gospodarstwa za ukrywanie żydowskiego małżeństwa Kurzów. Świadkiem tej tragedii była jej sześcioletnia córka, Maria. Geneza tej zbrodni ma związek z rozpoczętą rok wcześniej niemiecką operacją mającą na celu zagładę ludności żydowskiej w Generalnym Gubernatorstwie.
Zbiegowie z gett i obozów dla Żydów na terenie Polski w latach 1942–1944
DLA WNIKLIWYCH
Artykuł

Zbiegowie z gett i obozów dla Żydów na terenie Polski w latach 1942–1944

Autor: Grzegorz Berendt
Większość z ok. 3 mln polskich Żydów zmarła w nieludzkich warunkach stworzonych przez Niemców lub została przez nich wymordowana jeszcze przed końcem 1942 r. Niektórym jednak udało się uciec z gett, obozów pracy, transportów lub miejsc kaźni.
Zbrodnie w Ciepielowie i Rekówce. Zamordowani za pomoc Żydom
O TYM SIĘ MÓWI
Artykuł

Zbrodnie w Ciepielowie i Rekówce. Zamordowani za pomoc Żydom

Autor: Sebastian Piątkowski
Ciepielów to niewielkie miasto, położone w powiecie lipskim, województwa mazowieckiego. W okresie okupacji niemieckiej znajdowało się ono w powiecie (kreis) Starachowice, współtworzącym dystrykt radomski Generalnego Gubernatorstwa. Przez długie dekady jego historię współtworzyli Polacy i Żydzi.
Zginęli za pomoc Żydom. Tragedia Karoliny Marciniec i Bartłomieja Gielarowskiego
O TYM SIĘ MÓWI
Artykuł

Zginęli za pomoc Żydom. Tragedia Karoliny Marciniec i Bartłomieja Gielarowskiego

Autor: Michał Kalisz
Tereny województwa podkarpackiego obfitują w setki przykładów pomocy, jakiej Polacy udzielili ludności żydowskiej podczas okupacji niemieckiej. Historycy ciągle docierają do nowych przypadków ratowania Żydów upamiętniając poszczególne osoby i całe rodziny, które starały się przeciwstawić Zagładzie.
Zosia – Lusia – Naomi. O żydowskiej dziewczynce ukrywanej w Konarzewie k. Poznania
PAMIĘTAMY
Artykuł

Zosia – Lusia – Naomi. O żydowskiej dziewczynce ukrywanej w Konarzewie k. Poznania

Autor: Szymon Pietrzykowski
Sprawiedliwa wśród Narodów Świata Maria Suszczewicz z domu Potrawiak urodziła się 26 listopada 1910 r. w Essen. Jej rodzice – Ignacy i Walentyna – prowadzili gospodarstwo rolne w podpoznańskiej miejscowości Konarzewo.
Życiorysy bliźniacze – życiorysy splątane
PAMIĘTAMY
Artykuł

Życiorysy bliźniacze – życiorysy splątane

Autor: Paweł Kornacki
Poniższy artykuł przedstawia losy trojga polskich Żydów. Są to trzy odrębne, lecz splątane historie osób, które się znały i pragnęły działać wspólnie.
poprzednia < 1
TEKSTY
TEMATY
Biblioteka cyfrowa
Audio/Video
English content
Księgarnia
Aktualności
Autorzy
O nas
Kontakt
Edukacja
postacie IPN
Spotkasz ich na Przystanku Historia
Józef Piłsudski, Anna Walentynowicz, mały Powstaniec – te trzy postacie przyjęliśmy jako symbolicznych reprezentantów trzech epok historii Polski w XX wieku – II Rzeczypospolitej, Polski pod rządami komunistów ale też Polski czasów II wojny światowej. Nasi bohaterowie kształtowali nie tylko dzieje Polski, ale też nasze wyobrażenia o wartościach moralnych: poświęcenia, odpowiedzialności, odwagi – dziś są już częścią historii, którą opisujemy. Temu ma służyć Przystanek Historia (autor zdjęcia małego Powstańca - Cezary Piwowarski)
Dowiedz się więcej
Redakcja portalu dokłada wszelkich starań, aby dotrzeć do wszystkich właścicieli (i dysponentów praw autorskich) zdjęć i innych materiałów, które są wykorzystywane na niniejszym portalu. Wszelkie osoby i instytucje, do których nie udało nam się dotrzeć prosimy o kontakt z redakcją.
IPN
Copyright © 2026 Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Wszelkie prawa zastrzeżone. ISSN 2719-8510