HISTORIE RODZIN
W 2017 r. pani Ewa Gruner-Żarnoch, wieloletnia prezes szczecińskiego Stowarzyszenia „Katyń”, przekazała do zasobu archiwalnego Oddziału IPN w Szczecinie część rodzinnego archiwum dotyczącego Juliana Grunera, więźnia Starobielska, zamordowanego wiosną 1940 r. w Charkowie.
Czytaj dalej w tekście: Wierzyła, że ojciec został tylko wywieziony w głąb Związku Sowieckiego
Plik listów, fotografii i dokumentów, który stanowi nasze główne źródło wiedzy o Józefie Diakow, pozwala nam odtworzyć nie tylko życie zawodowe, ale i osobiste perypetie naszej bohaterki. Niestety, finał historii ułożonej ze świadectw pracy, wakacyjnych fotografii i miłosnych listów odnajdziemy w dokumencie zupełnie innego charakteru – na liście nauczycieli zgładzonych przez Sowietów.
Czytaj dalej w tekście: Życiorys ułożony z dokumentów
Z dalekiego Santiago de Chile do polskiego Archiwum Pełnego Pamięci – historia rodziny Wenclów zatacza symboliczne koło. Dzięki darowiźnie José Escondrillasa-Wencela, potomka generała Józefa Wencla, do zasobu Archiwum IPN trafiły bezcenne pamiątki dokumentujące losy trzech pokoleń tej rodziny.
Czytaj dalej w tekście: Rodzina Wenclów. Pamięć, która przekracza kontynenty
Dzięki podarowanym przez panią Danutę Grotowicz pamiątkom mamy możliwość zapoznania się z tym, jak w tak trudnych czasach, podczas zsyłki na Syberię, a potem tułaczki po Bliskim Wschodzie, można było zachować pamięć o Ojczyźnie i pracować na jej rzecz oraz podtrzymać pamięć o tych, którzy w czynny sposób zabiegali o to, by najmłodsi – mimo odległości od Polski – nie podlegali procesowi wynarodowienia, dzięki zapewnieniu im dostępu do edukacji
Czytaj dalej w tekście: Pamiątki rodziny Stachlewskich we wrocławskim Archiwum IPN
Dr Julian Gruner z córką Ewą Gruner (fot. z zasobu AIPN)
Józefa Diakow z d. Kowaliszyn z uczniami, prawdopodobnie przed szkołą w Krasnoborkach (fot. z zasobu AIPN)
Legitymacja upoważniająca Józefa Wencla do noszenia odznaki Sekcji Szermiercza Wojskowego Klubu Sportowego, 9 października 1922 r (z zasobu AIPN)
NIE TYLKO DOKUMENTY
W 2017 r. do pracowni konserwacji Archiwum IPN przekazano ubrania należące do ofiar pacyfikacji protestów robotniczych w grudniu 1970 roku w Szczecinie – Waldemara Szumińskiego, Stefana Stawickiego i Zygmunta Toczka. Przechowywane w plastikowych, czarnych workach stanowiły kiedyś dowody w sprawach karnych przeciwko sprawcom zbrodni.
Czytaj dalej w tekście: Krwawe dowody zbrodni
W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej przechowywana jest cenna pamiątka z czasu I wojny światowej: biało-czerwona kokarda, która była noszona 3 maja 1916 r. podczas wielkiej demonstracji narodowej w Warszawie.
Czytaj dalej w tekście: Symbol narodowej wolności
W pierwszych dniach walk powstańcy nosili polskie przedwojenne mundury wojskowe lub zdobyte umundurowanie niemieckie. Także cywilną odzież. Elementem łączącym i wyróżniającym powstańców była opaska w narodowych barwach.
Czytaj dalej w tekście: Biało-czerwone opaski powstańcze w zbiorach Archiwum IPN
Do pracowni konserwacji Instytutu Pamięci Narodowej przekazywane są zwykle dokumenty przechowywane w magazynach Archiwum. W zależności od stanu zachowania wymagają one interwencji polegającej na przeprowadzeniu zabiegów, których celem jest polepszenie stanu fizycznego akt.
Czytaj dalej w tekście: Co może skrywać bańka na mleko? Prace konserwatorskie dokumentów odnalezionych na kresach II RP
Sprawdzanie stanu zachowania ubrań ofiar Grudnia 1970. Fot. Archiwum IPN
Archiwalia Edmunda Piaszczyńskiego w zasobie Archiwum IPN. Fot. A Włodarczyk-Sętorek
Opaska powstańcza plutonu 1119, przechowywana w Archiwum IPN w Warszawie. Fot. Katarzyna Adamów
OCALONE HISTORIE
W archiwach IPN nadal spoczywają tysiące nieznanych nikomu dokumentów. Chodzi o materiały zachowane w postaci makulatury: potargane i wymieszane w workach ewakuacyjnych. Dokumenty te teoretycznie nie istnieją – w wielu wypadkach chodzi o teczki, co do których sporządzono protokoły zniszczenia.
Czytaj dalej w tekście: Dowody odzyskane z makulatury
Na początku 2021 r. do krakowskiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej przekazane zostały w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci materiały historyczne znalezione przypadkowo przez Pana Marcina Kapustę oraz jego syna.
Czytaj dalej w tekście: Rękopis wspomnień o Ignacym Janie Paderewskim wyrzucony na śmieci w centrum Krakowa
Do zasobu archiwalnego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie przekazane zostały dokumenty odnalezione podczas remontu przedwojennego domu na terenie krakowskiego osiedla Cichy Kącik. Archiwalia znajdowały się w skrytce zlokalizowanej na strychu, w pobliżu komina. Choć dokumenty uległy częściowemu uszkodzeniu, pozostały czytelne, co umożliwiło identyfikację ich autora. Był nim Zygmunt Józef Ponikowski (ur. 1907), oficer służby stałej Wojska Polskiego.
Czytaj dalej w tekście: Pamiętniki oficera 51. Pułku Piechoty Strzelców Kresowych z lat 1939-1940 w archiwum krakowskiego oddziału IPN
Rozsyp - zniszczona dokumentacja wytworzona przez MBP i MSW przekazana do IPN w tzw. workach ewakuacyjnych. Fot. Archiwum IPN
Pierwsza strona rękopisu wspomnień Marii Chełkowskiej dotyczącego znajomości z Ignacym Janem Paderewskim (z zasobu AIPN)
Pamiętnik ze zdjęciem kpt. Zygmunta Ponikowskiego, 2024 r. Fot. Żaneta Wierzgacz
TO TEŻ JEST HISTORIA
Polacy w NBA to nie tylko Cezary Trybański, Marcin Gortat i Maciej Lampe. Polskich akcentów jest znacznie więcej i są one związane głównie z imigrantami, którzy wyjechali z Polski do USA. Wśród nich należy wspomnieć o Lee Knorku, Vincencie Boryle, Stanleyu Stutzu czy Larrym Krystkowiaku.
Czytaj dalej w tekście: „Tata wariata”, czyli koszykówka w Archiwum IPN
Ostatnia dekada Polski Ludowej kojarzy się z powszechną szarzyzną, pustymi półkami w sklepach, szeregiem ograniczeń obywatelskich oraz brakiem perspektyw. Poczucie to potęgowała trauma wynikająca z wprowadzenia przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego stanu wojennego. Na osłodę trudów tego życia społeczeństwo, spragnione namiastki czegoś wyjątkowego, dostawało od władzy ludowej m.in. „Delicje”.
Czytaj dalej w tekście: Polityka ciasteczek. „Delicje” i Służba Bezpieczeństwa
W trakcie przeglądania oryginalnej jednostki archiwalnej zobaczymy również co znajduje się na niezeskanowanych, drugich stronach kart. Tu właśnie zaczyna się moje „archiwum z drugiej strony”, nie zawsze typowy obraz czasów i twórców akt.
Czytaj dalej w tekście: Archiwum z drugiej strony
To, że pies jest wiernym towarzyszem człowieka, wiadomo nie od dziś. Jego rewelacyjny słuch, a przede wszystkim węch, powodują, że zwierzęta te pozostają niezastąpione w służbie publicznej.
Czytaj dalej w tekście: Najlepsi przyjaciele człowieka. Materiały dotyczące psów w zasobach Archiwum IPN
Drużyna koszykarska z sokolego gniazda nr 2 w Chicago, 1907 r. (fot. z zasobu AIPN)
Nierozkolportowany plakat z referendum lutowego 1946 r. przecięty na pół i ponownie wykorzystany (z zasobu AIPN)
Pies w czasie Juwenaliów na Rynku Głównym w Krakowie, 1975 r. Fot. Jan Hausbrandt (z zasobu AIPN)
ŚWIADECTWA ZBRODNI
IPN poddaje digitalizacji użyczane przez osoby prywatne materiały archiwalne. Pliki cyfrowe trafiają do instytutowego zasobu, a oryginały zwracane są właścicielom nienaruszone. Z takiej możliwości skorzystała Gabriela Grabowska, która użyczyła nam pamiątki po wujku, Aleksandrze Kołodziejczyku, przewiezionym 14 czerwca 1940 r. z Tarnowa w pierwszym masowym transporcie więźniów do KL Auschwitz.
Czytaj dalej w tekście: Aleksander Kołodziejczyk z pierwszego masowego transportu więźniów do KL Auschwitz
Instytut Pamięci Narodowej, zwłaszcza krakowski Oddział IPN, posiada w archiwum dokumenty odnoszące się bezpośrednio do odkrycia masowych grobów w Lesie Katyńskim, prac prowadzonych tam w 1943 r. i Polaków przebywających w Katyniu za zgodą władz emigracyjnych.
Czytaj dalej w tekście: Zbrodnia katyńska w archiwaliach IPN
Ten artykuł jest tylko skromnym przyczynkiem do tematu „więziennictwo”. Jego celem jest ukazanie w dużym skrócie, jak zbudowany był system więziennictwa w Generalnym Gubernatorstwie, jakie były rodzaje więzień i zasady obowiązujące przy kierowaniu więźniów do poszczególnych zakładów karnych.
Czytaj dalej w tekście: Więziennictwo w Generalnym Gubernatorstwie w źródłach z Archiwum IPN
Obozy koncentracyjne stały się symbolem niemieckich zbrodni i horroru II wojny światowej. W ramach akcji Archiwum Pełne Pamięci w zbiorach IPN zabezpieczony został zestaw listów z obozu w Dachau. Jeden z nich, napisany wkrótce po wyzwoleniu przez wieloletniego więźnia, przedstawia niezwykle plastyczny obraz wyzwolenia placówki przez amerykańskich żołnierzy.
Czytaj dalej w tekście: Listy z Dachau
Niemiecki aparat represji bez wahania uciekał się wobec Polaków do najwyższego wymiaru kary. Jednym z miejsc, które zapisały się szczególnie na mapie wojennego terroru, było poznańskie więzienie przy ulicy Młyńskiej. Zachowany w zbiorach IPN list osadzonego tam Jana Kulińskiego pozwala nam dostrzec osobisty wymiar tragedii, która była udziałem więźniów i ich rodzin.
Czytaj dalej w tekście: „Kochani rodzice, na razie jestem zdrów”. List z więzienia przy ulicy Młyńskiej w Poznaniu
List Aleksandra Kołodziejczyka z KL Auschwitz z marca 1944 r. adresowany do mamy, Stanisławy (z zasobu AIPN)
Dokumenty przekazane do Oddziałowego Archiwum IPN w Poznaniu w ramach akcji Archiwum Pełne Pamięci
Fragment listy osadzonych w Niemieckim Zakładzie Karnym w Rzeszowie (z zasobu AIPN)
NIEZWYKŁE PAMIĄTKI
27 maja 1944 r. u zbiegu ulic Lubicz i Botanicznej w Krakowie Niemcy rozstrzelali 40 Polaków przywiezionych z więzienia gestapo przy ul. Montelupich. Jedną z ofiar był żołnierz ZWZ-AK ppor. Leopold Szewczyk. W 2022 r. jego wnuczka, mieszkająca na stałe we Francji Hanna Ostrowski, przekazała Archiwum krakowskiego oddziału IPN pamiątki po dziadku.
Czytaj dalej w tekście: Pamiątki po ppor. Leopoldzie Szewczyku
Stanisław Dąbrowa-Kostka walkę o wolność i niepodległość Polski rozpoczął we wrześniu 1939 r. Jego życiową pasją było dokumentowanie historii polskiego podziemia. Archiwum płk. Stanisława Dąbrowy-Kostki stanowi jeden z najobszerniejszych zbiorów dokumentów przejętych przez IPN w ramach projektu „Archiwum Pełne Pamięci”.
Czytaj dalej w tekście: Archiwum pułkownika Stanisława Dąbrowy-Kostki w zasobie IPN
18 maja 1944 roku żołnierze 2. Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Andersa toczyli jedną z najbardziej zaciętych bitew II Wojny Światowej. Po miesiącach bohaterskiej, niestrudzonej walki, zatknęli biało-czerwoną flagę na ruinach, niezwyciężonego dotąd klasztoru na Monte Cassino
Czytaj dalej w tekście: Pamiątki spod Monte Cassino
Wraz z armią gen. Andersa Związek Sowiecki opuściło ok. 40 tys. kobiet i dzieci. W trosce o ich bezpieczeństwo, najmłodszych ocalałych z „nieludzkiej ziemi” rozmieszczono z dala od frontów, często w odległych punktach globu. Wśród tych dzieci znalazła się również kilkunastoletnia Maria Leszczełowska.
Czytaj dalej w tekście: Pamiętnik z Afryki
Krzyż Monte Cassino, legitymacja i pamiątkowa odznaka 2 Warszawskiej Dywizji Pancernej 2 Korpusu PSZ na Zachodzie (ze zbiorów rodzinnych przekazanych do Archiwum IPN przez Leokadię Skreczko)
Rysunek w pamiętniku Marii Leszczełowskiej wykonany w osiedlu dla polskich uchodźców w Koja w Ugandzie, lata 40. XX wieku (z zasobu AIPN)
Odpis rozkazu komendanta Obszaru Nr IV ZWZ gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego „Prawdzica”, awansujący Leopolda Szewczyka na podporucznika (z zasobu AIPN)
* * *
Więcej do czytania, słuchania i oglądania znaleźć można w specjalnej zakładce tematycznej oraz wśród szeregu materiałów publikowanych codziennie w portalu przystanekhistoria.pl.
Zaprezentowane zestawienie stanowi tylko niewielki wycinek z bogatej działalności naukowej i popularyzatorskiej Archiwum IPN.
Zapraszamy również do śledzenia profilu Archiwum IPN w mediach społecznościowych.
