W dniach 14–16 października w Centralnym Przystanku Historia IPN im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Warszawie odbędzie się 13. edycja międzynarodowej konferencji z cyklu „Need to Know”. Podczas wydarzenia zaprezentowane zostaną najnowsze ustalenia badaczy dotyczące wpływu rosyjskich i sowieckich działań na funkcjonowanie służb wywiadu i kontrwywiadu w regionie Intermarium – wspólnocie mniejszych państw i narodów położonych między Morzem Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim. W konferencji wezmą udział historycy, politolodzy, specjaliści ds. bezpieczeństwa, byli wojskowi oraz funkcjonariusze służb specjalnych.
Najważniejszym pytaniem badawczym, wokół którego będą się koncentrować wystąpienia ekspertów, jest relacja między historycznymi działaniami sowieckiego/rosyjskiego wywiadu a ich współczesnością, naznaczoną rosyjską agresją na Ukrainę oraz powiązaną z szerszymi globalnymi kwestiami, w tym z konfliktem na Bliskim Wschodzie.
Nie ma wątpliwości, że upadek komunizmu i rozpad Związku Sowieckiego nie zakłóciły znacząco ciągłości działania sowieckich/rosyjskich służb. Ich kadry, sposób postrzegania świata, tzw. esprit de corps, metody operacyjne, strategiczne kierunki zainteresowań oraz sposoby gromadzenia i przetwarzania informacji pozostały w dużej mierze niezmienione. Mamy tu do czynienia z klasycznym modelem kontynuacji, co pozwala formułować wnioski dotyczące współczesnych wydarzeń i zjawisk na podstawie analizy historycznych danych.
Podczas konferencji zostanie omówiona specyficzna „ideologia KGB”, z naciskiem na rosyjską percepcję świata, opartą na wyimaginowanym zagrożeniu ze strony równie wyimaginowanego Zachodu. Przedstawione zostaną liczne przykłady sowieckich i rosyjskich działań w zakresie strategicznej dezinformacji, dawniej nazywanej „środkami aktywnymi”. Szczególną uwagę poświęci się funkcjonowaniu dawnej sowieckiej „wspólnoty wywiadowczej”, obejmującej cywilne i wojskowe służby z krajów takich jak Czechosłowacja, Węgry, Polska, NRD, Bułgaria, a także Mongolia, Kuba i Wietnam, z Moskwą jako ośrodkiem kierowniczym.
Odpowiedzią na agresywne działania Sowietów była rozbudowa służb kontrwywiadu oraz powołanie wyspecjalizowanych jednostek ochrony granic. Te kroki pozwoliły na opanowanie sytuacji w Europie Środkowej i Wschodniej. W rezultacie siła stała się kluczowym, a wręcz jedynym narzędziem, które Moskwa wykorzystywała w swoich działaniach.
Historyczne relacje między tymi służbami rzucają światło na współczesną współpracę Rosji z krajami takimi jak Białoruś czy Korea Północna, a także ujawniają mocne i słabe strony operacji KGB oraz dawnego GRU. W trakcie konferencji zostaną również omówione kwestie związane z wykorzystaniem narzędzi wywiadowczych do wpływania na zmiany personalne w przywództwach krajów satelickich, takich jak Polska i Rumunia, w okresie zimnej wojny.
Drugiego dnia obrad, w odrębnym bloku, przedyskutowana zostanie kluczowa kwestia kontrwywiadowczej odpowiedzi Zachodu na rosyjskie, a dawniej sowieckie, zagrożenie w regionie Intermarium. Szczególnie interesujące będzie cofnięcie się do lat dwudziestych XX wieku, kiedy to Sowieci podejmowali próby destabilizacji tego obszaru, m.in. Polski, Estonii, Rumunii i Łotwy, wykorzystując narzędzia wywiadowcze, które można zaliczyć do kategorii strategicznej dezinformacji. Działania te obejmowały także dywersję wojskową oraz groźby wojny.
Odpowiedzią na agresywne działania Sowietów była rozbudowa służb kontrwywiadu, w tym tzw. służb cywilnych, oraz powołanie wyspecjalizowanych jednostek ochrony granic. Te kroki pozwoliły na opanowanie sytuacji w Europie Środkowej i Wschodniej, szczególnie w pasie granicznym. W rezultacie siła stała się kluczowym, a wręcz jedynym narzędziem, które Moskwa wykorzystywała w swoich działaniach na rzecz sowietyzacji, a później rusyfikacji krajów regionu Międzymorza.
Celem organizacji cyklicznej międzynarodowej konferencji pod hasłem „Need to Know” było stworzenie platformy dla badaczy zajmujących się tematyką wywiadu, kontrwywiadu i szerzej — służb specjalnych z Polski i innych krajów postkomunistycznych, a także ich kolegów z Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Głównym zamierzeniem konferencji było zwrócenie uwagi na istotne znaczenie udostępnienia archiwów dawnych służb specjalnych bloku sowieckiego, w tym szczególnie zasobów Instytutu Pamięci Narodowej, dla naukowców i dziennikarzy.
Konferencja corocznie — od 2011 roku — współorganizowana jest przez Instytut Pamięci Narodowej we współpracy z University of Southern Denmark (Odense, Dania), King's Centre for the Study of Intelligence, King's College London (Wielka Brytania); International Center for Defence and Security (Tallin, Estonia) i Ludwig Boltzmann Institute for the Research on Consequences of War (Graz, Austria). Wybrane referaty publikowane są w specjalnych numerach wiodącego światowego czasopisma naukowego „International Journal of Intelligence and Counterintelligence”.
Głównym partnerem tegorocznej konferencji Międzynarodowe Stowarzyszenie Historii Wywiadu (International Intelligence History Association, IIHA), które jest najstarszym i największym europejskim stowarzyszeniem naukowym zajmującym się historią wywiadu, obchodzącym w tym roku 30. rocznicę powstania.
* * *
Aby wziąć udział w obradach konferencji, należy wcześniej dokonać rejestracji na stronie organizatora:
Konferencja będzie prowadzona w języku angielskim.
